सहकारी र वित्तीय साक्षरता एक चर्चा

  • जेठ १५, २०७७
  • ५०१ पटक पढिएको
  • रुद्रप्रसाद उप्रेती
alt

सहकारी के हो ? यसका मुल्य–मान्यता , सिद्धान्त तथा सहकारी ऐन कानुनको विषयमा चर्चा गर्नु यश आलेखको उद्धेश्य होईन । बरु वित्तीय सहकारीहरुमा बहु चर्चित विषय ञवित्तीय साक्षरता (financial literacy ) के हो ?, किन आबश्यक छ ? र कसका लागि हो ? भन्ने विषयमा संक्षेपमा चर्चा गर्ने प्रयास गरिनेछ । यसका पाठ्यक्रम पनि यसमा समाबेश छैन । सो विषयमा छुट्टै छलफल गर्न सकिनेछ ।
सामान्यतया वित्त भन्ने बित्तिकै दौलत, पैसा , धन, पुँजी , सम्पत्ति , अर्थ, ऐश्वर्य आदि बुझ्ने गरिएकोछ । वित्त परिचालनका क्षेत्रहरु मध्ये ५ वटा क्षेत्रलाई मुख्य रुपमा मानिएको पाईन्छ । ती यस प्रकार रहेका छन् । १. बैंकिङ्ग क्षेत्र , २. विमा क्षेत्र , ३. पुँजि बजार क्षेत्र , ४. गैह्र बैंकिङ्ग क्षेत्र र ५. सहकारी क्षेत्र । यस आलेखमा वित्तीय सहकारी संस्थाले संचालन गर्ने वित्तीय साक्षरताका विषयमा छलफल गर्नेछु ।
वित्तीय साक्षरता के हो ? सामान्यतया यी दुईवटा शब्दलाई एकै ठाउँमा राखि छलफल गर्नु उचित हुन्छ ।तथापि वित्त भनेको पुँजी मान्ने हो भने साक्षरता भनेको जान्नुर सिक्नु हो । समग्रमा हेर्दा व्यवसायीले आफ्नो व्यवसायीक क्षमता विश्लेषण , बजार अध्ययन , व्यवसाय पहिचान , बजार माँग विश्लेषण , आफ्नो उत्पादन क्षमताका आधार (P´4) , पुँजी र पुँजीको श्रोतको पहिचान , व्यवसायको सहि छनौट, लगानीमा प्रतिफल र पारविन्दु विश्लेषण , वित्तिय एवं व्यवसायिक योजनाको निर्माण , जोखिम विश्लेषण र जोखिम बहनका उपाय , पुँजीको उचित परिचालनको प्रवन्ध , आम्दानि र खर्च , मुनाफा र बचत , बजारिकरण, व्यवसाय दर्ता , कर, अनुदान , विशेष (poket) क्षेत्र , अन्य सुविधा समेतको आँकलन गरि सटीक विश्लेषणात्मक आधारमा धनर पुँजी परिचालनको विधि जान्नु हो । 
किन सिक्ने वित्तीय साक्षरता ? यतिबेला सम्म सिकिएन त ! भएकै छ ! साधारणतया यस्ता कुरा पनि आउनेछन् । तर विश्वकिकरण (globalaization) , उदार आर्थिक निति , देश र दुनियाँका आर्थिक उतार ( चढावबाट व्यक्ति र व्यवसायमा पर्ने प्रभाव , २०४६ साल पछि र २०६२/६३ पछि फेरिएको नेपाली अर्थतन्त्रको बनावट , संस्थागत भ्रष्टाचार र त्यसको असर, समाजमा अचानक उत्पन्न हुने असामाजिक समस्या र व्यवसायमा पर्ने असर , कोविड १९ र यस्तै प्रकारका महामारी र तिनको असर, प्राकृतिक प्रकोप र व्यवसायमा पर्ने असर र प्रभाव ,जीवन निर्वाह पद्धतिमा आएको परिवर्तन , सञ्चार माध्यमले जीवन शैलीमा पार्ने प्रभाव , उत्तम खेतीको निर्बाहमुखि मान्यता र पुँजी बजारको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाबाट परेको प्रभाव, kyc मा सिमीत बैंकको सेवा आदिका कारण अब वित्तीय साक्षरता पढ्नु पढाउनु पर्छ ।
वित्तीय साक्षरता कसलाई सिकाउनु पर्छ ? आज यो ज्यादै गम्भीर प्रश्न बनेको छ । किनकि एकातिर मुलुकको जनसंख्याको ठुलो हिस्सा वित्तीय प्रणाली र वित्तीय सिद्धान्तका सामान्य अर्थ पनि बुझ्ने अवसरबाट बञ्चित छ । बैंकका ग्राहक बनेर कारोवार गर्नेहरूलाई पनि बैंकहरुले ऋण माग गर्न नाममात्रको विचौलियाले बनाई दिएको व्यवसायीक योजनाका भरमा ऋण प्रदान गरिएको छ । आम्दानि के हो ? बचत किन गर्नु पर्छ ? बचत के हो ? लगानी किन गर्नु पर्छ ? मितव्ययिता के हो र किन गर्नु पर्दछ ? व्यवसायी बन्न र पेशालाई व्यवसायिकरण गर्न के के कुरामा ध्यान दिनु पर्छ ? यी कुरा थाहा नभएको कारणबाट धेरै मानिसहरुमा मौद्रिक निर्णय गर्ने क्षमता र सीप छैन । फलत: वित्तीय परिचालन र सुरक्षाको ज्ञान नहुँदा जिवनको लक्ष प्राप्तिमा कठिनाइ उत्पन्न भएको छ । कतिपय त धराशायी भएका छन् ।
वित्तीय परिचालनका लागि प्रारम्भिक ज्ञान वा सामान्य साक्षर नहूँदा ऋण लिन पाऊँनु पनि युद्ध जितेको भान हुने , एक ठाँउको ऋण तिर्न अर्को ठाउँमा ऋण लिने , ४ र ५ वर्षको अवधिमा ऋण अकल्पनीय रुपमा बढ्ने , ऋणको रकम उत्पादन नहुने मात्र नभई कहिल्यै नफर्किने ठाउँमा खर्च गर्ने , अरुको पदचिन्ह टेकेर वा देखासिकी गरेर अनावश्यक प्रतिस्पर्धामा जाने, महँगोमा पैसा किनेर देखाउन भए पनि मुद्दतिमा राख्ने , तरलता र सुविधा विहिन क्षेत्रमा लगानि गर्ने , अल्पज्ञानको प्रयोग र उत्तेजनामा निर्णय गर्ने अवस्था छ । पुँजी बजार , शेयर , शेयरमूल्य वारे धेरैलाई जानकारी नै छैन । पहुँचको त कुरै नगरौं । यी सब कुराबाट बच्ने र सफलता पाउन दुईवटा हतियार चाहिन्छ । पहिलो अनावश्यक लोभ -लालच नगर्ने र दोश्रो आफैंले सिक्ने ,जागरुक हुने र योजनाबद्ध ढंगले सञ्जालिकृत रुपमा काम गर्नु नै हो । 
वित्तीय साक्षरता विकल्प कि आबश्यकता ? वित्तीय साक्षरताबाट वञ्चित मानिसहरूको ठुलो हिस्सा अहिले सहकारी संस्थामा आवद्ध देखिन आएको छ र निकै पछि सम्म रहने र रहन सक्ने देखिन्छ । सहकारीहरु स्वैच्छिक सहभागीतामा आधारित , प्रजातान्त्रिक विधीले चल्ने व्यवसायीक संगठन हुन । तिनको सञ्चालनमा सदस्य आफैं सहभागी हुने भएको कारणले संस्थालाई सुसञ्चालन गर्न र आफु सहित सदस्यलाई व्यवसायिकरण गर्न आधारभुत ज्ञान आबश्यक पर्दछ । अहिलेसम्म सहकारीको सदस्य बन्ने योग्यतामा सहकारी पढेको रबुझेको भन्ने बुँदा थप्न सक्ने अवस्था छैन । 
कसका लागि हो त वित्तीय साक्षरता ? सहकारीमा सदस्य बन्ने व्यक्ति पहिचान गरौं । सदस्यहरुलाई वित्तीय रुपमा साक्षर बनाउन आबश्यकछ । सदस्य बनेकालाई प्रशिक्षण गरौं र सदस्य बन्न बाँकी रहनुभएकाहरुलाई सदस्यता संग संगै वित्तीय साक्षरता शिक्षा दिनु पर्दछ । औपचारिक वित्तीय क्षेत्रमा सहभागी हुन नसकेका वर्ग, अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने कामदार वर्ग , विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने महिला तथा वित्तीय क्षेत्रमा पहुँच नभएका महिला , वित्त क्षेत्रले समेटन नसकेका व्यक्तिहरु , साना किसान , साना तथा मझौला व्यवसायीहरु सबैलाई गरिबीको पञ्जाबाट मुक्त गराउन र जीवन निर्वाह पद्धतिमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सहकारीको सदस्यता संगै वित्तीय साक्षरता शिक्षा दिनु आबश्यक छ । साथै सहकारी संघर संस्थाले विद्यालय शिक्षा देखि नै वित्तीय साक्षरता विषयमा पठनपाठन गर्ने व्यवस्था गर्न सरकारलाई सुझाव दिन सके भविष्य सहज बन्ने छ । 
यसका लागि कस्तो विधि बनाउने त ? एकचोटि छलफल गरौं । जातीयता , भाषिक , पेशागत , उमेर समूह , पायक क्षेत्र आदिका आधारमा फरक फरक समुह बनाउन सकिन्छ । शैक्षिक योग्यतालाई पनि आधार बनाउन सकिन्छ । लघुवित्त कारोवार गरेका सहकारी संस्थाले समूह र केन्द्रमा यो कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ । त्यसबाट समूह गठन गर्ने समय र श्रम जोगाउन सकिनेछ । सस्थाले पहिले सहजकर्ता छानेर तालिम दिन सकिन्छ । विषय छनौट , स्थानीय विशेषता , सहभागीको स्तर र आबश्यकता साथै सहभागीले दिन सक्ने समय वारे निरक्यौल गर्दा सजिलो हुनेछ । समग्रमा आम्दानि , बचत, खर्च , मितव्ययिता, आय बृद्दि , ऋणको आबश्यकता र परिचालन , किस्ता तथा व्याज , धितोको अर्थ र धितो लिलाम हुने कारण बसाईं सराई तथा उठिबास जस्ता कुरालाई ध्यान दिई पाठ्यक्रम तयारी गर्न सकिन्छ ।
पाठ्यक्रम तयारीमा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरु यी हुन सक्छन् । २ अनौपचारिक क्षेत्रबाट लिईने ऋण, लघुवित्त संस्थाबाट लिईने ऋण, बैंकबाट लिईने ऋण र सहकारि संस्थाबाट लिईने ऋणको फरक के के छन् ? विधि , प्रक्रिया , लाभांश वितरण , संरक्षित पुँजीकोष वितरण , संस्थागत स्वामित्व समेत प्रष्ट पार्नुपर्छ ।
-व्यवसाय, बचत , खर्च , वित्त परिचालन , मितव्ययिता , विवाह, जन्म , मृत्युु , घर निर्माण ,घर सजावट , पोशाक, गरगहना , प्राकृतिक विपत्ति , महामारीमा हुने खर्च र दान, चन्दा ,सहयोग जस्ता सामाजिक कार्यक्रममा गरिने खर्चले पार्न सक्ने प्रभाव वारे ।
- बाल बचत , विद्यार्थी बचत, शिक्षा बचत जस्ता विषयमा अभिभावक र स्कुलमा गएर बालबालिका वा विद्यार्थी तथा शिक्षकहरुलाई समेत प्रशिक्षण गर्न सकिन्छ ।
-शिक्षीत र अल्प शिक्षीत लगायतका ञसहकारीमा युवा झवा त्यस्तै युवा केन्द्रित कार्यक्रमलाई अभियानको रुपमा राख्न सकिन्छ । पढेलेखेका भनिएका सबै युवालाई वित्तीय साक्षरताको ज्ञान हुनै पर्छ भन्ने छैन । अर्को्तिर युवालाई खानपान , उठवस, लवाई खवाई जस्ता देखासिकी र अस्वस्थ्य प्रतिस्पर्धाले नराम्ररी गाँजेको छ । त्यहाँ प्रशिक्षण जरुरी छ। भोलि सहकारी संस्था चलाउने अहिलेका युवाले नै हो । युवालाई सदस्य बनाऔं ।
- बेरोजगार युवाहरुको भविष्य अन्यौलग्रस्त छ। त्यस्ता व्यक्ति रयुवा पहिचान गरि सदस्य बनाउने र वित्तीय साक्षरता लगायत सीप सिकाई व्यवसायी बनाउन सकिन्छ । यो काममा पालिका वा आबश्यक तहको सरकार संग समन्वय गर्नु उचित हुनेछ ।
-कोविड १९ को कारणले भएको बन्दा बन्दीले होस वा अन्य घटना रदुर्घटनाको कारणले विदेशबाट फर्केका वा स्वदेशमा नै रोजगारि गुमाएका व्यक्तिको पहिचान गरि सहकारीको सदस्य बनाउने र वित्तीय साक्षरता लगायतका तालिम दिई व्यवसायी बनाउन सकिन्छ ।
-आप्रवासि कामदारले पठाएको रकम धेरै दुरुपयोग भएको पाईएकोछ । त्यसता व्यक्तिका परिवारलाई सदस्य बनाउन सके दुरुपयोग भईरहेको विप्रेषणको रकम सदुपयोग गराउन सके ठुलो सामाजिक काम पनि हुने र सहकारीलाई पुँजी परिचालन पनि सहज हुनेछ ।

- कमाउन सकिन्न अनि कसरी बचत गर्ने भन्ने सोचमा रहेका व्यक्तिलाई सानो सानो तर नियमित बचतको ज्ञान दिन सकिन्छ । त्यस्ता व्यक्तिको भोलि उज्यालो बनाउन सकिनेछ । 
- बचत लगानी हो । यो नियमित गरिरहेमा शेयर बजार भन्दा कमजोर छैन भन्ने बुझाएपछि सबैलाई बचतको शक्ति थाहा हुनेछ । एकमुष्ठ शेयर बजारमा लगानी गरेको जस्तै गरि नियमितरूपमा गरिने सानो सानो बचतबाट पनि नाफा कमाउन सकिन्छ भन्ने सबै सदस्यलाई बुझाउन पर्दछ ।
अन्त्यमा उपभोग्य वस्तु खरिद , सामाजिक कार्यहरुमा क्षमता भन्दा बढी खर्च नगरौं ! बचत लामो समय सम्म नियमित गरौं ! तुलनात्मक रुपमा खराबबाट कम खराब तर्फ , कम खराबबाट कम असल तर्फ , कम असलबाट असल तर्फ र असलबाट उत्कृष्ट तर्फ अघि बढने योजनाका साथ सहकारी संस्थाले पहिले संस्थालाई वित्तीय साक्षरता कार्यान्वयनमा अग्रसर हुदै सदस्य र समुदायलाई शिक्षीत, व्यवसायी , सम्बृद्धि तर्फ उन्मुख गराउने जिम्मेवारी सहकारी कर्मिहरुको काँधमा छ । यो युगिन अभिभारा पूरा गर्नु पर्ने भएकोले सबै सहकारी कर्मिहरुलाई अनुरोध गर्दछु ।  [email protected]

प्रतिक्रिया दिनुहोस

प्रतिबन्धित नेकपाका कम्पनी कमिसारसहित दुई जना मिक्लाजुङबाट पक्राउ

इटहरीः मोरङको मिक्लाजुङ गाउँपालिका १घुर्मिसेबाट हिजो बुधबार नेत्रविक्रम चन्द (विप्लव) नेतृत्वको प्रत ...

असारको अन्त्यसम्म देशका सबै गरिबले परिचयपत्र पाउने

इटहरीः सरकारले आगामी वर्षको असार मसान्त सम्ममा देशभरका गरिब परिवारको पहिचान गरी परिचयपत्र प्रदान गर् ...

मृत्युदण्डको बहसःआवश्यकता कि बाध्यता ?

काठमाडौँः बलात्कारका घटना बढ्दै जाँदा पछिल्लो समय पीडकलाई मृत्युदण्ड दिने, नपुंसक बनाउने लगायतमा बहस ...

इष्ट टुरिजम इभेन्ट म्यानेजमेन्ट एण्ड मिडिया प्रालिद्धारा प्रकाशित

प्रदेश पोर्टल डटकम

इटहरी उपमहानगरपालिका, सुनसरी, कोशी, नेपाल

  • कम्पनी दर्ता नं. १९४७९७/०७५/०७६
  • स्थायी लेखा नं. ६०६६४३६५८
  • सूचना विभाग दर्ता नं. ९३०/०७५–०७६
  • प्रेस काउन्सिल दर्ता नं. १७१/०७५–०७६
  • फोन नं.: +९७७ २५ ५८२६९०
  • मोबाइल नं.: +९७७ ९८४२०३७४०२
  • इमेल: [email protected]
  • प्रधान सम्पादक: राजेश विद्रोही
  • प्रबन्धकः देवान किराती
  • प्रबन्ध सम्पादकः प्रेमप्रसाद बास्तोला
  • अंग्रेजी डेस्क प्रमुखः विराट अनुपम
  • फाेटाे पत्रकारः गुरू ढकाल, वुलेट खतिवडा
  • संवाददाताः कविराज घिमिरे (धनकुटा)
  •   नमिन ढकाल (इलाम)
  •  राजन ठटाल (खोटागं)
  •   बाबुराम वास्ताेला (संखुवासभा)
  • स्वास्थ्य पृष्ठ संयोजकःडा. सुर्यबहादुर पराजुली (एमडी)
  • लोकसेवा पृष्ठ संयोजकः अनिल पोख्रेल (नायब सुब्बा)

Copyright © 2018 / 2020 - pradeshportal.com All rights reserved