घाँटी हेरी हाड निल्नु त ठिकै हो, पानी मात्रै छिर्ने घाँटी भएकाले के गर्ने महाशय

सन्दर्भः तिहारलगायतका चाडपर्वको विकृति

  • कार्तिक २८, २०७५
  • २९५८ पटक पढिएको
  • प्रकाश राई
alt

मजदुरी गरेर दैनिक गुजारा चलाउनेहरूको तिहार सकिइसकेको छ । तर, हुनेखानेहरूको मैझारो पाटी र रहलपहल जुवातास चलि नै रहेको छ । उपभोक्तावादी संस्कृतिको प्रभावले बढी खर्च गर्नेले सोही अनुपातमा समाजमा मानसम्मान प्राप्त गर्ने स्थिति छ ।

केही वर्ष पहिले दशैंतिहारको अवसर पारेर आयोजना गरिएको शुभकामना आदानप्रदान कार्यक्रममा एक जना हुनेखाने र सामाजिक प्रतिष्ठा भएको वक्ताले शुभकामना दिने सन्दर्भमा घाँटी हेरेर हाड निल्नुपर्छ भने । क्षमताभन्दा अतिरिक्त खर्च गर्नु हुँदैन भन्ने उपदेश दिएका थिए । सो भाषणले पङ्क्तिकारको मनमा नराम्ररी छोयो र आफ्नो पालोमा भन्न कर लाग्यो उसो भए महाशय एक धार्नी मासु खान पनि ऋण खोज्नुपर्नेले दशैं मान्ने कि नमान्ने ? तिहारमा चेलीबेटीलाई केही रुपैयाँ दक्षिणा गर्न पनि हम्मे पर्नेले तिहार मान्ने कि नमान्ने ? अवाक् भए ती वक्ता ।

वास्तवमा घाँटी हेरी हाड निल्नु त ठिकै हो पानी मात्रै छिर्ने घाँटी भएकाले के गर्ने ? शायद यस्तै प्रश्नको उत्तर दिनलाई कल्याणकारी राज्य व्यवस्थाको अवधारणा शुरु भएको होला, समाजवादको अभियान शुरु भएको होला ।

चाडपर्वका सुन्दरताहरू
नेपाली समाज र समुदायले मनाउने विभिन्न चाडपर्वहरू हाम्रो संसार र भूमण्डलीकरणबाट आफ्नो फरक विशेषता देखाउन पुर्खाहरूले शुरु गरिदिएको सशक्त अभौतिक अनमोल सम्पत्ति हो । भरखरै तिहार सम्पन्न भएको छ । तिहारको चर्चा गर्दा यसको शास्त्रीय र सांस्कृतिक महत्व हेर्नुपर्छ ।

१. शरदमासको याम, यथासम्भव आफ्नो थातथलोमा भेला हुने अनि पुराना कुरा सम्झिएर हार्दिकता प्रकट गर्ने पर्व हो । साँचो अर्थमा सम्बन्धहरू नवीकरण गर्ने र मानव हुनुका अर्थहरू खोज्ने ‘मेकानाइज’ हुँदै गएको एउटा सशक्त मानवीय पहल हो ।

२. कति राम्रो संद्भाव, देउसे टोलीमा दाइ, काका जो भए पनि भट्याउनेले ‘ए मेरा भाइ हो’ भन्न पाइने । सबै घरमा सहजै जान पाइने । चिनजानै नभएको मान्छेलाई पनि उचित मानमनितो दिनुपर्ने कति राम्रो संस्कृति । सिराहाको कुनै गाउँका बासिन्दा सुनसरीको अर्काे कुनै बस्तीमा मानसम्मानका साथ देउसीभैलो खेलिरहेका हुन्छन् ।

३. रगत सम्बन्धकै कारणले मात्र होइन सामाजिक सम्बन्धको कारणले माइती र चेलीको सम्बन्धमा आपसमा प्रकट हुने सद्भाव, सम्मान र प्रेमको कुनै शब्दले व्यक्त गर्न सकिँदैन ।

४. टोलटोलमा गरिने विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको सप्तरङ्गी सांस्कृतिक रौनकको वर्णन उत्तिकै रसिलो हुन्छ ।

५. गाउँघरमा, छरछिमेकमा र आफन्तमा भएको झैझगडा पनि चाडबाडकै बेलामा फुकाउने प्रचलन पनि छ ।

६. गरिबीको रेखामुनि रहेका लाखौं नेपाली जसको प्रतिव्यक्ति प्रतिवर्ष आम्दानी २० हजार रुपैयाँभन्दा पनि कम छ । उनीहरूले समेत खोजमेल गरेर मिठो मसिनो जुटाउने र टालटुल पारेर नयाँ कपडा लगाउँदा तिनका र तिनका लालबालाको ओठमा प्रस्फुटित हुने स्निग्ध खुशी समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणले हाम्रो चाडबाडको अकाट्य सुन्दर पक्ष हो । अर्थशास्त्रीय कसीमा आलोच्य भए पनि यस्ता चाडपर्वको कारणले शायद लेखक कर्ण शाक्यको भनाइजस्तै कुल गार्हस्थ उत्पादनमा योगदान नगरे पनि कुल गार्हस्थ सन्तुष्टि वृद्धिमा योगदान गर्ला ।

चाडपर्वका कुरूपता (कुरूप पक्षहरू)
उपभोक्तावादी समाज र सीमाहीन बजारीकरणको कारणले हँुदा खाने वर्गका मान्छेहरूलाई चाडपर्व नआए हुन्थ्यो जस्तो लाग्न थालेको छ । सामान्य तरिकाले चाडपर्व मान्न पनि कठिन हुँदै गएको अवस्था छ । धनदौलत हुनेको चाड र नहुनेको चाडमा आकाश जमिनको फरक हँुदै गइरहेको छ । समाज यति धेरै भद्रगोल भूमण्डलीकरणको गोलचक्करमा फसिरहेको छ कि अबको १० वर्षपछि के होला ? केही वर्ष अगाडि दीपावली गर्दा मैनबत्तीहरू बाल्दा गाउँघर उज्यालो हुन्थ्यो तर अब गाउँगाउँमा बिजुलीको झिलिमिली हजारौँ रकम खर्च गरेर बाल्ने फेसन आएको छ ।

भाइटीका नै नमान्ने देशको केमिकलाइज गरिएको सयपत्री माला बजारबाट किन्नुपर्ने बाध्यता छ । फलफूल पनि पारीबाटै ल्याउनुपर्ने अनि पटाका नपड्काई नहुने फेसन चलेको छ । देउसे भैले पनि पैसाकै लागि सक्रिय हुने चलनको बढोत्तरी हुँदैछ । धेरै पैसा दिनेको घर छानेर भाका हालेर देउसी खेल्ने अनि धेरै दक्षिणा दिन नसक्नेको घरमा पस्दै नपसी हिँड्ने हाम्रो परम्परामा असुहाउँदो क्रम पनि शुरु हुन थालेको छ । घाँटी हेरेर हाड निल्ने हो भने गरिबीको रेखामुनि रहेको २३ प्रतिशत नेपालीको घरमा चाडपर्व आउँदैन वा आए पनि चाडपर्व सकिँदा पुस्तौनी बोझ (ऋण) थपेर जान्छ ।

राज्यको भूमिका
अहिले संझन्छु म ९–१० वर्षको हुँदा प्रजातन्त्रको लहरले व्यापक रूपमा राजनीतिक धु्रवीकरण भइरहेको रै’छ । मेरो छिमेकी दाइले अब कम्युनिष्टले जित्यो भने सबै बराबर हुन्छ भने । धनी र गरिब बराबरी हुने कुरा सुनाउँदा म छक्क परेँ र रातभर निद्रा लागेन । तर, मैले मेरो गाउँघरका सबै आफन्त साथीभाइ सम्झिएँ अनि हर्षले पुलकित भएँ । अहा ! हामी उस्तै कपडामा, उस्तै घरमा । उस्तै खाना खाई रमाउन पाउने भइयो भनी हर्षले पुलकित हुँदै एक टाँगो घाम आइन्जल सुतेँछु । शायद त्यो मेरो बाल्य सोचाइ अनि सेन्ट साइमनको जस्तै काल्पनिक समाजवादी भ्रम थियो होला ।

आज नेकपाको सशक्त बहुमत भएको सरकार छ । सानो घाँटी भएकाहरूको लागि यो भन्दा अर्काे अवसर के हुन सक्छ ? गरिबीको रेखामुनि रहेका जनताको कल्याणको लागि यथेष्ट कदम चाल्दै अगाडि बढे समाजवादको यात्रा तया होला कि ? अन्यथा निरक्षर साइँला दाइको नाम कलमवीर राख्दैमा लेखपढ गर्न जान्ने जानिफकार हुने होइनन् । सेन्ट साइमनको काल्पनिक समाजवादको प्रतिस्थापनमा वैज्ञानिक समाजवादको व्याख्या सुनाए पनि सिद्धान्तको व्यवहारबाटै परीक्षा हुने हो ।

१. गरिबीमा रहेकाहरूको आवश्यक संरक्षण र सहुलियतः
हुन त आज पर्यन्त चिनीको उपभोक्ता मूल्य निर्धारण गर्दा पनि सहज ढङ्गले लागू हुन सकेको अवस्था देखिएन । विशेष संरक्षण गरेर दिनुपर्ने वर्गलाई छुट दिएर राहत प्रदान गर्ने कुरा सजिलो छैन । अरु देशमा पुरानो विषय बनिसकेको रासन कार्डको बारेमा छलफल पनि हुन सकेको छैन । जब अप्ठ्यारो हुन्छ तब क्रान्ति हुन्छ । राजनीतिक अभियान त्याग र बलिदनानको माध्यमबाट अगाडि बढ्छ तसर्थ क्रान्ति नगरी सुख छैन ।

२. उत्पादन र उपभोगमा राष्ट्रवादी सोचः
तिहारमा नेपाली माटोमा फुलेका अर्गानिक सुगन्धित त्यति राम्रा फूलहरू सीमापारीबाट ल्याइएका कृत्रिम झँै लाग्ने फूलहरूका अगाडि निरीह हुन्छन् । नेपाली माटोमा फलेका अलैँची लगायतका अनेक मसलाहरूको सट्टा पारीबाट आउने सुकुमेलहरू नै मसलाको रोजाइमा पर्छ । नेपाली माटोमा फलेका बदामको तुलनामा महङ्गो पैसा तिरेर आउने काजु नै रोजाइमा पर्छ । उत्पादन र उपभोगमा राष्ट्रवादको नयाँ संस्करणको अब खोजी हुनै पर्छ । उत्पादन र उपभोगमा ‘मेरो माटोको उत्पादन’ पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ भन्ने सन्देश ब्राण्डिङ पेकेजिङ, भण्डारण र वितरणको माध्यमवाट राज्यले दिनै पर्छ ।

३. अनावश्यक दान चन्दामा प्रभावकारी नियन्त्रणः
हुन त देउसी भैलोमा ५१ रुपैयाँभन्दा बढी दक्षिण दिन पाइँदैन भनेर नियम बनाइन्छ । तर हजारौंको दान दातव्य चलिरहँदा राज्यको अङ्ग मौन बसिरहेको हुन्छ । यदि यसलाई मात्रै पनि नियन्त्रण गर्न सकियो भने संस्कृतिको पनि संरक्षण हुन्छ र विषमताको अनुभूति पनि अलि नियन्त्रण हुन सक्छ ।

सामाजिक–सांस्कृतिक सङ्घ संस्थाको भूमिका
तिहारकै सन्दर्भको चर्चा गरौँ । कति राम्रो देउसी भैलोको प्रचलन छ तर यसलाई पैसा उठाउने माध्यम बनाउनुभन्दा पनि भावी पुस्ताले समेत खेल्न र हेर्न पाउने संस्कृतिको रूपमा वचाउनुपर्ने चुनौति छ । देउसीभैलोमा राम्रै उद्देश्य राखेको किन नहोस् तर यसलाई पैसा सङ्कलन गर्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग गरिन थालिएको छ । यसले यसको महिमा सङकुचित हुन पुग्छ । चन्दा त अरु बेला अरु माध्यमबाट पनि उठाउन सकिएला तर चन्दाको तनावमा यति राम्रो सांस्कृतिक पुर्खाको नासोलाई चन्दाको बन्दी बनाउनु हँुदैन । यसमा सामाजिक सङ्घ संस्थाले अगुवाइ गर्नुपर्छ । गरीबको दलानमा देउसी भैलो पुग्न छोड्दै गएको छ । सामाजिक, सांस्कृतिक सङ्घ संस्थाको अगुवाइमा सांस्कृतिक अङ्ग पु¥याएर नमूना सद्भावपूर्ण देउसीभैलो खेल्न सके कति राम्रो हुन्थ्यो होला । तर, सामाजिक सङ्घ संस्थाहरू पनि चन्दाको ‘भोल्युम’लाई नै प्रवद्र्धन गर्ने हिसाबले तिहारलाई लम्ब्याउँदै धनीको दलान खोज्दै हिँडेपछि तिहारको प्राण कसरी बच्छ ?

सेलिब्रेटी तथा जनप्रतिनिधि र समाजका अगुवाहरूको भूमिका
समाजका अगुवाहरूले गरेको व्यवहार अरुको लागि ‘डेमोस्ट्रेसन इफेक्टर रेफेन्सियल इम्प्यक्ट’को रूपमा रहन्छ । तसर्थ समाजका अगुवाहरूले देखाउन सक्नुप¥यो राज्यले तोकेको ५१ रुपैयाँ मात्र देउसेलाई दान गरेर । त्यस्तै, आम मानिसजस्तै दिदीबहिनीलाई साधारण उपहार दिन सक्नुप¥यो ।

तर, लोकलाजको विषय बनाएर समाजका अगुवा आफैँ आम मानिसमा पर्ने प्रभावको बेवास्ता गर्दै अनि प्रतिष्ठाको विषय बनाउँदै बढी रकम दान दिन थाल्छन् । सकीनसकी उनीहरूकै सिको समाजका अरु सदस्यले पनि गर्छन् ।

जनप्रतिनिहरूको घरमा देउसीको टोली बाक्लो देखिन्छ । किनभने लोकलाज, अनि भोलि कार्यकर्ता रिसाउलान् भन्ने भ्रम र डरका कारणले अलि धेरै दक्षिणा दिने गर्छन् । जनप्रतिनिधिकोमा अलि बढी दक्षिणा लिन पाइन्छ भन्ने आत्मविश्वासमा मान्छेहरू देउसीभैलो खेल्न जाने गर्छन् । यस्तो बेला जनप्रतिनिधि वा सेलिब्रेटी दृढ भएर कानुनी सीमाभित्र अडिए भने समाजमा ठूलो सकारात्मक प्रभाव पर्छ । अनि थोरै दक्षिणा दिन सक्नेले पनि खुलेर औकातअनुसार दक्षिणा दिन्छन् ।

तिहारजस्तो प्रकृति, संस्कृति र परम्परासँग जोडिएको पर्व मनाउँदा पनि पैसाको आधारमा हाइरार्की बनाउने, पैसाको आधारमा रोल नम्बर तोकिने, सानोठूलो ठान्ने समाजको मनोविज्ञानमा धावा नबोली समाजवादी अभियानको संविधानको भावना कसरी कार्यान्वयन होला ?

 

 

प्रतिक्रिया दिनुहोस

महिला सञ्जालका गतिविधि गाउँगाउँमा पुर्याउन इटहरीकी उपमेयर संगीता चौधरीको आग्रह

इटहरीः इटहरी उपमहानगरपालिकाकी नव निर्वाचित उपमेयर संगीता कुमारी चौधरीले महिला संजालका गतिविधी गाउँगा ...

खेलाडीको विवरण संकलन गर्दै प्रदेश खेलकुद विकास बोर्ड

इटहरीः प्रदेश नम्बर एक सरकारको सामाजिक विकास मन्त्रालय अन्तर्गत रहेको प्रदेश खेलकुद विकास बोर्डले प् ...

गरिमा बैंकको वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम इटहरीमा सम्पन्न, एक सय तीस बढीलाई बैंकिङ्ग शिक्षा

इटहरीः नेपाल राष्ट्र बैकबाट ‘ख’ बर्गको वित्तीय कारोबार गर्न इजाजत पाएको गरिमा विकास बैँक ...

इष्ट टुरिजम इभेन्ट म्यानेजमेन्ट एण्ड मिडिया प्रालिद्धारा प्रकाशित

प्रदेश पोर्टल डटकम

इटहरी उपमहानगरपालिका, सुनसरी, कोशी, नेपाल

  • कम्पनी दर्ता नं. १९४७९७/०७५/०७६
  • स्थायी लेखा नं. ६०६६४३६५८
  • सूचना विभाग दर्ता नं. ९३०/०७५–०७६
  • प्रेस काउन्सिल दर्ता नं. १७१/०७५–०७६
  • फोन नं.: +९७७ २५ ५८२६९०
  • मोबाइल नं.: +९७७ ९८४२०३७४०२
  • इमेल: pradeshportal@gmail.com
 
 
  • प्रबन्ध सम्पादकः प्रेमप्रसाद बास्तोला
  • प्रबन्धक :शुसिला उप्रेती
  • कार्यकारी सम्पादक :प्रकाश बञ्जरा
  • सह सम्पादक :शिशिर भट्टराई
  • प्रमुख संवाददाता :सुबिन बिश्वकर्मा
  • मार्केटिङ प्रमुख :देवराज पुरी
 

Copyright © 2018 / 2022 - Pradeshportal.com All rights reserved