शारदा उप्रेती
मानव सभ्यताको विकासमा नदीहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। विश्वका अधिकांश प्राचीन सभ्यताहरू नदीका किनार र आसपासमै विकसित भएका थिए। मिस्रको सभ्यता नाइल नदीको किनारमा, मेसोपोटामियाको सभ्यता टिग्रिस र युफ्रेटिस नदीको आसपास, सिन्धु घाटी सभ्यता सिन्धु नदीको काखमा तथा चिनियाँ सभ्यता ह्वाङ नदीको आसपास विकसित भएको इतिहास हामीसँग छ।
नदी किनारमा बस्ती बस्यो, बस्तीबाट गाउँ बने, गाउँबाट नगर र नगरबाट सभ्यताको निर्माण भयो। त्यसैले नदीलाई केवल पानीको स्रोतका रूपमा मात्र होइन, मानव सभ्यताको जननीका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
सायद मानव सभ्यताको प्रारम्भिक विकासकै क्रममा मानिस र प्रकृतिबीच एउटा अमूर्त तर अत्यन्त महत्वपूर्ण सम्झौता भएको थियो।
प्रकृतिले भनेको थियो होला
“तिमी मेरो संरक्षण गर। मलाई मेरो गति, लय र बाटोमा स्वच्छ र स्वतन्त्र भएर बगिरहन देऊ। मेरा प्राकृतिक मार्गमा अनावश्यक अवरोध खडा नगर। म तिम्रा आवश्यकता पूरा गर्नेछु—अन्न, पानी, हावा, ऊर्जा, यातायात, सिँचाइ र जीवनका लागि आवश्यक अनेकौँ स्रोत उपलब्ध गराउनेछु।”
मानिसले पनि स्वीकार गरेको थियो होला
“हामी तिम्रै काखमा बसोबास गर्छौँ। तिम्रो संरक्षण गर्छौँ। तिम्रा स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग गर्दै मानव सभ्यतालाई विकासको चरम बिन्दुसम्म पुर्याउँछौँ। त्यसबापत तिमीले हामीलाई सुरक्षा, संरक्षण र सहयोग गरिरहनुपर्छ।”
दुवै पक्षबीच सहमति भयो। त्यसपछि हजारौँ वर्ष बिते।
मानिस अघि बढ्दै गयो। उसले विज्ञान र प्रविधिमा अभूतपूर्व प्रगति गर्यो। पृथ्वीको सीमाभन्दा बाहिर पुग्ने क्षमता हासिल गर्यो। अन्तरिक्षसम्म आफ्नो पहुँच विस्तार गर्यो। मानिसका लागि असम्भवजस्तो लाग्ने धेरै कुरा सम्भव हुँदै गए।
तर यही विकासको यात्रामा उसले प्रकृतिसँग गरेको सम्झौताका कतिपय सर्तहरू बिर्संदै गयो।
नदीका प्राकृतिक बहावमा अवरोध खडा गरियो। नदीका किनार अतिक्रमण भए। जलाधार क्षेत्र मासिए। वन विनाश भए। खोलानाला साँघुरिँदै गए। पहाड काटिए। वातावरणमा प्रदूषण थपिँदै गयो। प्रकृतिका स्रोतलाई आवश्यकताभन्दा बढी दोहन गर्ने क्रम बढ्दै गयो।
तर मानिससँग पछाडि फर्केर आफूले कहाँ–कहाँ गल्ती गर्यो भनेर हेर्ने समय भएन।
अन्ततः प्रकृतिले आफ्नो असन्तुष्टि देखाउन थाली।
कहिले बाढी बनेर, कहिले पहिरो बनेर, कहिले अतिवृष्टि र खडेरी बनेर, कहिले भूकम्प र हिमताल विस्फोट बनेर प्रकृतिका अनेकौँ रूप हामीसामु देखिन थाले।
हालैका विनाशकारी घटनाले त झन् एउटा गम्भीर प्रश्न हाम्रो अगाडि उभ्याइदिएको छ—
के हामीले प्रकृतिसँग गरेको सम्झौता तोडेका त छैनौँ ?
नदी उर्लिन्छ। आफ्नो प्राकृतिक शक्ति प्रदर्शन गर्छ। मानिसले बनाएका संरचना, प्रविधि र पूर्वाधारलाई चुनौती दिन्छ। क्षणभरमै वर्षौँ लगाएर बनाएका संरचना ध्वस्त हुन्छन्। मानिसको विज्ञान र प्रविधिको सामर्थ्यमाथि नै प्रश्न उठ्छ।
हजारौँ जीवन समाप्त हुन्छन्। परिवार उजाडिन्छन्। बस्तीहरू तहसनहस हुन्छन्। आफ्नै विकास र प्रविधिमाथि गर्व गरिरहेको मानव समुदाय एकाएक त्रास र पीडाको बीचमा उभिन पुग्छ।
अहिले बाँचेका हामी आँसुको भेलमा छौँ। त्रास र भयले काँपिरहेका छौँ। संसारका मानिसहरू स्तब्ध छन्, दुःखी छन् र पीडित मानव समुदायको सहयोगमा जुटिरहेका छन्।
तर राहत, उद्धार र पुनर्निर्माणले मात्र समस्याको स्थायी समाधान हुँदैन।
हामीले अब विनाशको जरो खोज्नुपर्छ।
प्रकृतिसँगको हाम्रो त्यो सम्झौता कहिलेदेखि उल्लङ्घन हुन थाल्यो ?
कहाँ–कहाँ मानिसले प्रकृतिमाथि अनावश्यक हस्तक्षेप गर्यो ?
नदीको प्राकृतिक बहावमा कति र कहाँ अवरोध सिर्जना गरियो ?
जलाधार क्षेत्र र वन विनाशमा हाम्रो भूमिका कति रह्यो ?
विकासका नाममा प्रकृतिको सीमालाई हामीले कति पटक बेवास्ता गर्यौँ ?
यी प्रश्नको जवाफ खोज्न अब ढिला गर्नु हुँदैन।
किनकि यो केवल नदी किनारमा बस्ती बसेका कारण आएको समस्या होइन। मानव सभ्यताको जन्म र विकास नै नदी र प्रकृतिको काखमा भएको हो। त्यसैले नदी र प्रकृतिमाथिको हाम्रो व्यवहार अन्ततः आफ्नै अस्तित्वमाथिको व्यवहार हो।
के प्रकृति हामीमाथि अन्याय गरिरहेकी छ ?
के नदी मानव विनाशमा रमाउन उर्लिएको हो ?
वा प्रकृतिले केवल आफ्नो अस्तित्व, आफ्नो बाटो र आफ्नो न्यायका लागि प्रतिक्रिया दिइरहेकी छ ?
सायद प्रकृति क्रूर होइन। सायद हामीले नै उसको सहनशीलताको सीमा नाघेका छौँ।
नदीलाई उसको बाटोमा बग्न नदिएर, खोलालाई साँघुरो बनाएर, जलाधार क्षेत्र नष्ट गरेर, वन फँडानी गरेर र प्रकृतिको क्षमताभन्दा बढी दोहन गरेर हामीले नै त्यो पुरानो सम्झौताको सर्त उल्लङ्घन गरेका हुन सक्छौँ।
त्यसैले अब प्रश्न प्रकृतिले हामीलाई किन सजाय दिइरहेको छ भन्ने मात्र होइन।
प्रश्न यो पनि हो—हामीले प्रकृतिसँग के गरेका छौँ ?
यसको गहिरो अध्ययन र वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक छ। बाढी र पहिरो आएपछि राहत बाँड्ने र क्षति गन्ने परम्पराबाट अब माथि उठ्नुपर्छ। नदी, हिमताल, जलाधार, वन, भू–उपयोग, जलवायु परिवर्तन र मानव हस्तक्षेपबीचको सम्बन्धबारे गम्भीर अध्ययन गर्नुपर्छ।
प्रकृतिलाई जित्ने होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्ने विकास मोडल खोज्नुपर्छ।
नदीलाई नियन्त्रण गर्ने होइन, उसको स्वाभाविक चरित्र बुझेर विकास योजना बनाउनुपर्छ। विकास रोक्ने होइन, विकास र प्रकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।
किनकि नदी हाम्रो शत्रु होइन।
नदी हाम्रो सभ्यताको जननी हो।
उसको बहाव रोकिँदा केवल पानी रोकिँदैन, सभ्यताको एउटा जीवनरेखा अवरुद्ध हुन्छ।
अब मानव जातिले आफैँसँग एउटा नयाँ सम्झौता गर्नुपर्ने समय आएको छ—
“प्रकृतिमाथि शासन गर्ने होइन, प्रकृतिसँग मिलेर बाँच्ने।”
यदि हामीले अझै पनि विगतका गल्तीबाट पाठ सिकेनौँ भने प्रकृतिको अर्को प्रहार कहिले, कहाँ र कति भयावह भएर आउँछ भन्ने कसैलाई थाहा छैन।
त्यसैले अहिलेको विनाशलाई केवल एउटा प्राकृतिक विपद्का रूपमा होइन, मानव सभ्यता र प्रकृतिबीच बिग्रिएको सम्बन्धको गम्भीर चेतावनीका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
अब प्रश्नको जवाफ खोज्ने जिम्मेवारी कुनै एउटा व्यक्ति, संस्था वा सरकारको मात्र होइन। यो सम्पूर्ण मानव जातिको अपरिहार्य जिम्मेवारी हो।
