नवराज सुवेदी
‘बा’ संस्कृत वा नेपालीको औपचारिक शब्दभन्दा बढी बोलचालको आत्मीय सम्बोधन हो।
विशेष अवसरमा मात्र नभएर युगौँदेखि मानव सभ्यताको ऐतिहासिक मान्यताले पनि भन्छ—‘बा’ शब्द प्राकृतिक, सांस्कृतिक र सामाजिक धरोहरभित्रको अकाट्य पहिचान हो। जसको परिभाषित अर्थ अवर्णनीय छ।
भाषिक विविधताले शब्दमा अनेक रूप देखिए पनि अर्थमा भेटिने बिन्दु एउटै हो—‘बा’, अर्थात् हाम्रा बुबा!
हुनेहरूले सम्मानमा, नहुनेहरूले स्मृति र सम्झनामा राखिरहनुभएको हुन्छ। कतिले बिर्सिनुभएको होला, कतिले झन् गहिरो गरी सम्झिनुभएको होला। तर आज कुशे औँसी अर्थात् बुबाको मुख हेर्ने दिन।
पृथ्वीमा छोरा–छोरी भएर जन्मिएपछि एक दिन सबै मानिस बा–आमा अवश्य बन्छन्। जब मानिस आफैँ बा बन्छ, बल्ल उसले आफ्ना बाको महत्त्व, मेहनत, प्रेम, सद्भाव र सदाशयता सम्झन्छ।
मानव मस्तिष्कले कल्पना गर्दा आफ्ना बाको दैनिकी एउटा बिछट्टै कलात्मक र अनुपम सांगीतिक धुनजस्तो लाग्छ—जति बुझ्न खोजे पनि बुझिनसक्नुको।
आफ्नो गच्छेअनुसार दैनिक जीवनको बोझ सबैले बोकिरहेकै हुन्छन्। उमेर छोटिँदै जाँदा शरीरका बाहिरी मांसपेशीहरू खुम्चिँदै जान्छन्, छाला चाउरिँदै जान्छ। शरीर कमजोर बन्दै जान्छ। तर सन्तानप्रतिको बाको जिम्मेवारी र माया कहिल्यै कमजोर हुँदैन।
मेरा साना–साना औँलाको सामर्थ्य सायद पेन्सिल समाउन सक्ने थिएन। त्यसैले रातो माटो दलेको एउटा फल्याक नै मेरो ‘क ख ग’ र ‘अ आ इ ई’ लेख्ने–कोर्ने रातोपाटी थियो। उबेला कालो कलम थिएन, सेतोपाटीमा लेख्न र देख्न पाउने अवस्था पनि थिएन होला।
रातो माटो दलेरै भए पनि रातोपाटीमा अक्षरको प्राथमिक सिकाइ अभ्यास गरेको त्यो हात अहिले बिना कापी–कलम अक्षरको अभ्यास गर्न सक्ने भएको छ। तर देशका दुर्गम, विकट र पहाडी ठाउँहरूमा अझै पनि पूर्वप्राथमिक शिक्षा सहज छैन।
भर्खर–भर्खर टुकुटुकु हिँड्ने मेरो छोरा मलाई भेट्न जति हतारिन्छ र भेटेपछि संसारका सबै कुरा बिर्सेर मसँगै हराउँछ, सायद म आफैँ पनि मेरा बालाई त्यस्तै गर्थें होला। भएदेखि अहिलेसम्मको मेरो अनुभवले त्यही भन्छ।
कहीँ–कतैको कुनै शक्ति भए, जसले मेरो त्यो उमेरको स्मरण फर्काइदिन सक्थ्यो भने म भन्न चाहन्थेँ—मलाई सम्झाइदेऊ, फिर्ता देऊ त्यो समय, जुन मैले सबै भुलिसकेको छु।
मेरो पहिलो रुवाइ, पहिलो हाँसो, पहिलो काख, पहिलो काँध, पहिलो हिँडाइ, पहिलो खेलाइ, पहिलो लेखाइ—मेरो बालपन।
मेरो शरीरको महत्त्वपूर्ण अंग, जुन मसँगै सुरक्षित भएर विकसित भयो, त्यसले प्रत्येक दिन हजारौँ जीबी डाटा रिड–राइट गर्ने क्षमता राखे पनि मलाई मेरो बालपनको एउटा स्मरणसम्म फर्काउन सक्दैन।
सायद मानिसको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो विस्मृति आउने भनेकै बालपनमा होला।
सोचेर, अध्ययन गरेर, हिँडेर, उडेर जसरी पनि हजारौँ पाइला पार गर्ने मानिसको मस्तिष्कले फर्केर आफ्नो बालपनको एक सेकेन्डसम्म दिन नसक्नुको रहस्य भेटिँदैन।
जति खोजे पनि जम्मै कुरा भेटिन्छन्—तर बा भेटिँदैनन्। बाको तस्बिर सम्झन्छु, काँध सम्झन्छु अनि लाग्छ—यो कति रहस्यमय रहेछ!
मेलो सक्नुपर्नेहरूलाई साँझ टाढा देख्नु र पर्म लगाउनेलाई बादल लाग्दा पनि छुट्ने समय आएजस्तो हुनु—जीवन यस्तै रहेछ।
आज भाद्र कृष्ण औँसी अर्थात् बुबाको मुख हेर्ने दिन। आजको यो अति विशेष दिनको अवसरमा सबै बुबाहरूको सुस्वास्थ्य, समृद्धि, दीर्घायु र उत्तरोत्तर प्रगतिको अशेष शुभकामना व्यक्त नगर्ने सायदै कोही होला।
‘बा’ एउटा यस्तो शब्द हो, जसले जीवनका हरेक घुम्ती र मोडका शब्दिक जालोलाई हटाउने अर्थ बोकेर आत्माभित्र राज गर्छ।
एकपटक आफ्नै बाल्यकालतर्फ फर्केर हेर्दा र ‘बा’ शब्दमा पाइने आदर्श नियाल्दा दुनियाँका सबैभन्दा ठूला दर्शन र समाजशास्त्र पनि फिका पर्न जान्छन्।
जसरी मानिस शिक्षाबिना अपूर्ण रहन्छ, त्यसरी नै बिनाबा हरक्षण आफूलाई अपूर्ण ठानिरहन्छ।
कतिपय मानिसले आफूलाई संसारकै सबैभन्दा अब्बल र प्रगतिशील ठान्छन् अनि बा–आमालाई तिरस्कार गर्छन्। तर त्यही अब्बलताभित्र बाको प्रगतिशील भविष्यको एक–एक कण मिसिएको हुन्छ भन्ने कुरा बिर्सन्छन्।
हुन त आज पनि हजारौँ बा–आमा वृद्धाश्रममा आफ्ना सन्ततिको कामना गर्दै पट्यारलाग्दा दिनहरू बिताइरहनुभएको छ।
आफू आश्रममा कुजिएर भए पनि आफूले सिर्जेको घर–गृहस्थीमा सुखी भएर बाँच्ने सन्ततिको सधैँ प्रगतिको कामना गर्ने यो संसारमा बा–आमाभन्दा ठूलो त्यागको अर्को उदाहरण सायदै भेटिएला।
बुढेसकालमा बा–आमाको सहारा बन्नुको सट्टा उहाँहरूका लागि घरको ढोका बन्द गर्ने नरपशुहरूलाई पनि आजको दिन आफ्ना बा–आमाको याद पक्कै आउँदो हो।
मैले बुझेसम्म सबैको जीवनको आदर्श बुबा नै हो। घरायसी जीवनलाई एकछिन विश्राम दिएर सोच्ने हो भने मानिसको सामाजिक र बाहिरी जीवन पनि बुबाबाटै प्रभावित देखिन्छ।
आजभोलि स–साना नानीहरूलाई अक्षरारम्भ गराउन प्रशस्त किन्डरगार्टेनहरू छन्। तर मेरो अक्षरको शुभारम्भ मेरा बाले गर्नुभएको हो।
मैले औपचारिक र अनौपचारिक दुवैखाले शिक्षाको गुरु बालाई नै मान्दछु। दलानमा एउटा काठको तख्तीमा रातो माटो अर्थात् धुलौटो पोखेर मेरा स–साना कलिला हात समाएर सिन्काले ‘क ख’ लेखाउन अथक प्रयास गर्ने उनै बालाई सम्झने दिन हो आज।
मैले लेखेको पहिलो ‘क’ हेर्न त्यसबेला लालायित भएका बाका आँखाको रहस्य म बुझ्नै सक्दिनथेँ। अहिले म बालाई बुझ्ने भएको छु, तर मैले लेखेका अक्षरहरू बाका आँखाले ठम्याउन सक्दैनन्। हातहरू काँप्छन्, लेख्न पनि सक्दैनन्।
त्यसैले म बालाई आज मैले लेखेको आर्टिकल र उहाँको इच्छाअनुसारका किताबी ‘क’ र ‘ख’हरू समय मिलाएर पढेर सुनाउँछु।
के तपाईं पनि यस्तै गर्नुहुन्छ ?
मलाई अग्लो बनाउन आफू होचिने अनि मैले जति ‘हट घोडा, हट’ भनिरहँदा पनि नथाक्ने बाका काँधहरू साँच्चिकै बलवान् रहेछन्।
सायद त्यसैले होला, आफूले नदेख्ने भीडभित्रको नाटक देखाउन बाले हामीलाई काँधमा बोकिदिनुहुन्थ्यो। त्यो नाटक हेरेर हामी खुसी हुँदा उहाँले पनि सबै हेरेको जस्तो गरेर हामीसँगै रमाउनुभयो।
म यतिबेला सोच्ने गर्छु—त्यो कत्रो बलिदान थियो !
