नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनको इति र नयाँ आयाम

  • पुस ६, २०७५
  • २३७६ पटक पढिएको
  • सीताराम घिमिरे ‘सुचारु’
alt

नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनलाई केलाएर हेर्दा २००४ सालसम्म फर्कनुपर्ने हुन्छ । ‘जयतु संस्कृतम्’ नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनको एउटा महत्वपूर्ण कडी हो । यही आन्दोलनका नाममा तत्कालीन समयमा काठमाडौंमा रहेको तीनधारा संस्कृत विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीले पहिलो पटक आन्दोलनको बिगुल फुकेका थिए ।

विद्यार्थीहरूले त्यो बेलामा राणा शासनको चर्को विरोध गरेका थिए । त्यो समयमा विद्यालयमा विद्यार्थीहरूलाई संस्कृत विषयमा मात्र अध्यापन गराउने गरिन्थ्यो । यस प्रकारको शैक्षिक व्यवस्थाको विरोध गर्दै विद्यार्थीहरूले संस्कृतका साथै इतिहास, नागरिकशास्त्र, भूगोलशास्त्र आदि विषयमा पनि अध्ययन गर्न पाउने माग राख्दै आन्दोलन छेडेका थिए ।

त्यसैले पनि “जयतु संस्कृतम्” नै नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनको पहिलो प्रयास हो । यही आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा आजका सबै विद्यार्थी सङ्गठनहरूको गठन हुँदै आएको छ । नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनमा यो अभियानलाई एउटा कोशेढुङ्गाका रूपमा समेत लिने गरिन्छ ।

यसैको जगमा २००६ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) को स्थापना भयो । यो पार्टीको स्थापनासँगै नेपाल राष्ट्रिय विद्यार्थी फेडेरेसन (नेराविफे) को स्थापना भयो । त्यो बेलाका प्रगतिवादी सोच विचार भएका विद्यार्थीहरूको एक समूहले नेराविफेको स्थपना गरेका थिए ।

२००७ सालमा भएको दिल्ली सम्झौता धोका हो भन्दै यो सङ्गठनले व्यापक विरोध गरेको थियो । २०२२ सालमा यसै सङ्गठनको सङ्घर्ष र बलिदानको जगमा स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (स्ववियु) को समेत स्थापना भएको हो । यो संस्थाले आज पनि तमाम विद्यार्थीहरूका हक, अधिकार र आन्दोलनको प्रतिनिधित्व गर्दै आइरहेको छ ।

त्यति मात्र नभएर नेराविफेले नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनको इतिहासमा पहिलो पटक समाजवादी आन्दोलनको झण्डा समेत उठाउन सफल भएको थियो । त्यसैले पनि नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनमा यो सङ्गठनको इतिहास गर्व गर्नलायक छ । तथापि आज यो सङ्गठन अस्तित्वमा रहेको छैन । यसका पछाडि नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा चलेको टुटफुट र एकता जस्ता कारणहरू नै मुख्य जिम्मेवार रहेका छन् ।

यसै सन्दर्भमा नेकपामा चलेको टुटफुटको शृङ्खलासँगै नेराविफे नेकपा संयुक्तको निकटतम रहन गयो । त्यसैबाट फुटेर अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (अनेरास्ववियु) को जायजजन्म हुन पुग्यो । नेकपाको पुष्पलाल समूहमा निकट रहेर यो सङ्गठन विद्यार्थीको राजनीतिक गतिविधि गर्दै आइरहेको थियो ।

यो सङ्गठनले प्रगतिवादी विद्यार्थीहरूको विशेष रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको हुनाले जनवादी शिक्षा प्राप्तिको उद्देश्य राखेर अघि बढिरहेको थियो । यसै सिलसिलामा प्रजातान्त्रिक धारका विद्यार्थीहरूले जनवादी शिक्षा नमान्ने र अनेरास्ववियु कम्युनिष्टहरूको मात्र पेवा भएको भन्ने निष्कर्षसहित प्रजातान्त्रिक दृष्टिकोण राखेर नेपाल विद्यार्थी सङ्गठन (पछि नेवि सङ्घ) को स्थापना गरे । नेवि सङ्घ आनेरास्ववियुलगायतका तत्कालीन समयमा स्थापना भएका सङ्गठनहरूले नेपालमा प्रजातन्त्रको स्थापना र प्रजातन्त्रको पुनर्बहाली लगायतका आन्दोलनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् । त्यसका लागि सलाम ठोक्नै पर्छ ।

त्यस्तै, नेपालको राजनीतिमा आएका विभिन्न उतारचढावको ज्वालामुखीको बीचबाट २०५२ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) को स्थापना भयो । यसको स्थापनासँगै नेपालमा जनयुद्धको शङ्खघोष गरियो । यही जनयुद्धको बलमा नेपालमा सामन्ती राजतन्त्रको अन्त्य गर्ने, जनगणतन्त्र नेपालको स्थापना गर्ने लगायतका उद्देश्य राखी पार्टीको घोषणा गरिएको थियो ।
यो पार्टीले आफ्नो भातृ सङ्गठनका रूपमा २०५३ सालमा अखिल (क्रान्तिकारी) लाई जन्म दियो । यो सङ्गठनको जन्म भएसँगै हजारौँ विद्यार्थीहरू यो सङ्गठनमा आबद्ध भए । कलम, किताब र कपी बोक्ने हातमा बन्दुक बोकेर क्रन्तिको यात्रमा निस्किएका कयौँ यात्रीहरू यात्राबाटै बिलाए । यो सङ्गठनले समानता, न्याय, स्वतन्त्रता, वैज्ञानिक, व्यावहारिक, प्राविधिक, रोजागारमूलक र जनवादी शिक्षा प्राप्तिको उद्देश्य बोकेको थियो ।

यो सङ्गठनले नेपालमा सामन्ती राजनीतिक व्यवस्थाको अन्त्यका लागि योगदान गरेको छ । तथापि नेकपा माओवादीमा भएको विवाद र टुटफुटको कारण यो सङ्गठन पनि क्षतविक्षत भएको छ । एकीकृत नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) र नेकपा एमालेबीच भएको पार्टी एकता प्रक्रियासँगै प्रचण्ड निकट आखिल (क्रान्तिकारी) अनेरास्ववियु सङ्गठनमा विलय भई अस्तित्वविहीन अवस्थामा पुगेको छ ।

वैद्य र विप्लव निकट रहेका दुई अखिल (क्रान्तिकारी) भने आज पनि क्रान्तिकै मैदानमा लडिरहेका छन् । नयाँ शक्ति पार्टीको स्थापनासँगै निर्माण गरिएको नयाँ शक्ति विद्यार्थी युनियनमा पनि तत्कालीन जनयुद्धको अखिल (क्रान्तिकारी) ठूलो प्रभाव कायम छ ।

यसरी नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनको इतिहासलाई सरसर्ती हेर्दा नेपालका सबै खाले राजनीतिक परिवर्तका लागि अभूतपूर्व योगदान गरेको कुरालाई नकार्न सकिँदैन । नेपालमा प्रजातन्त्रको स्थापनादेखि सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनासम्म आउने क्रममा विभिन्न कालखण्डमा स्थापना भएका विद्यार्थी सङ्गठनहरूले भूमिका खेलेकै हुन् । सङ्गठनहरूको यो भूमिकाले नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको चुली आकाशिँदै गएको पनि सत्य हो ।

विघटनको सङ्घारमा विद्यार्थी राजनीति
तथापि यति विशाल र उच्च विद्यार्थी आन्दोलनको शिखरमाथि चढेर आजको विद्यार्थी राजनीतिलाई हेर्ने हो भने यो विघटनको सङ्घारमा उभिएको देखिन्छ । आजको विद्यार्थी राजनीति र सङ्गठनले विद्यार्थी आन्दोलनको दिशा निर्धारण गर्न सकेन । पुरानै सोचविचार र दृष्टिकोणबाट सङ्गठनहरू सञ्चालित छन् । विद्यार्थी सङ्गठनहरूको पुरानै कार्यशैली र सङ्गठन निर्माण र बिस्तारका कारण विद्यार्थीहरू नै आजित छन् ।

एउटा आङ्गिक तथा सामुदायिक क्याम्पसमा कम्तीमा ५ देखि २० वटासम्म विद्यार्थी सङ्गठनहरू सक्रिय रूपबाट आफ्नो राजनीतिक गतिविधि सञ्चालन गर्ने गर्छन् । क्याम्पसमा नयाँ कक्षा शुरु हुनासाथ सबै विद्यार्थी सङ्गठनहरू विद्यार्थीको पढाइलाई अवरोध गर्ने गरी कक्षाकक्षामा सङ्गठन विस्तार गर्ने र कमिटी बनाउने काममा तँछाडमछाड गर्ने गर्दछन् ।

प्रत्येक दिनजस्तो विद्यार्थी सङ्गठनका यस्ता खाले राजनीतिक गतिविधिले विद्यार्थीहरूको हक, अधिकार रक्षा गर्नको साटोमा विद्यार्थीहरूको हक अधिकारमाथि असहयोग गर्ने गरेको छ । यसरी विद्यार्थीहरूको हक र अधिकारका लागि लड्छौँ भन्ने विद्यार्थी सङ्गठनहरूले विद्यार्थीहरूकै विरुद्धमा गतिविधि गर्नु ठूलो अन्याय र अपराध पनि हो ।

आज विद्यार्थी सङ्गठनको काम गर्ने शैलीमा समयअनुसार परिवर्तन हुन सकेको छैन । जयतु संस्कृतम्को समयमा जस्तो आज पनि कक्षाकक्षामा गएर विद्यार्थीहरूलाई सङ्गठित गरिरहनु कति सान्दर्भिक हुन जाला ।

पछिल्ला दशकमा विज्ञानले विकास गरेको प्रविधि र सञ्चारको माध्यमबाट आज संसारलाई जोड्न र तोड्न पनि सकिन्छ । आजको हाम्रो विद्यार्थी राजनीति विज्ञान र प्रविधिको प्रयोग गर्नबाट पनि चुकेको देखिन्छ । यो कति दुःखद छ ।

ठूला भनिएका राजनीतिक दलहरूका नेता र विद्यार्थी सङ्गठनहरूमा आफ्नै माउ पार्टीको मनोरोग लागेको छ । यिनीहरूमा हामी ठूला पार्टीका ठालु सङ्गठनका नेता हौँ भन्ने अहङ्कार छ । अनेरास्ववियु, र नेवि सङ्घ जस्ता राजनीतिलाई प्रभावित गर्न सक्ने सङ्गठनका नेताहरू शैक्षिक व्यापारी, दलाल र माफियाहरूको दलदलमा फसेका छन् ।

हरेक वर्ष शैक्षिक सत्र शुरु भएसँगै संयुक्त विज्ञप्ति गर्ने र दलाल, माफिया र शैक्षिक तस्करहरूसँग लाखौँको मोलमोलाइ गर्ने र आम विद्यार्थीका मुद्दाहरूलाई पैसामा किनबेच गर्ने यी सङ्गठनका ठालूहरूको संस्कार नै बसिसकेको छ । विद्यार्थीहरूका हकहितका लागि काम गर्ने उद्देश्यअनुरूप स्थापना भएको विद्यार्थीहरूको प्रतिनिधिमूलक संस्था स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (स्ववियु) पनि यिनै सङ्गठनहरूको अखडा बनिसकेको छ ।

बेलाबखत हुने स्ववियु निर्वाचन यिनीहरूकै हार र जीतको प्रतिष्ठासँग जोडिएर आउने गरेको पाइन्छ । स्ववियु हत्याउनका लागि यी सङ्गठनहरूले ठूलो तामझाम, ताण्डव र भोजभतेरको आयोजना गर्नेदेखि लिएर विद्यार्थीहरूको मतलाई किन्ने र बेच्नेसम्मका हर्कतहरू गर्ने गरेको प्रष्ट छ । यस्तो राजनीतिक प्रतिष्पर्धाको संस्कारले आजको विद्यार्थी आन्दोलनलाई विकास गर्ने भन्दा पनि विनाश गर्दै लगेको छ ।

यतिबेला देशमा चरम शैक्षिक बेरोजगारहरूको सङ्ख्यामा भारी मात्रामा वृद्धि हँुदै आइरहेको छ । दुई खाले शैक्षिक व्यवस्थाको भुमरीमा आज पनि विद्यार्थीहरू छन् । शिक्षामा समानता, व्यावहारिकता र व्यावसायिकताको खाँचो अति नै खट्किएको छ । यतातर्फ विद्यार्थी सङ्ठनको मन गएको देखिँदैन ।

विद्यार्थी सङ्गठनहरूकै उदासीनताका कारण शिक्षामा व्यापारीकरण र निजीकरणले विकराल रूप धारण गरिसकेको छ । गरिब र सर्वसाधारण जनताका छोराछोरीहरूका लागि गुणस्तरीय शिक्षा उनीहरूको पहँुचभन्दा बाहिर रहेको छ । सरकारी विद्यालय, क्याम्पस तथा विश्वविद्यालयमा विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या अत्यन्त न्यून छ ।

बेरोजगारको पीडामा छट्पटिदै लाखौँ विद्यार्थीहरू विदेश पढ्न जाने बहानामा बाहिरिन बाध्य छन् । उनीहरू बहिरिएसँगै अरबौँ रुपैयाँ बाहिरिने गरेको छ । सो रकम नेपाल भित्रिने रेमिट्यान्सको भन्दा ठूलो हिस्सा रहेको विज्ञहरूले समेत बेलाबेलामा बताउने गरेका छन् ।
यस्ता यावत दृश्य र तथ्यहरूले आजको विद्यार्थी आन्दोलनलाई कमजोर पारी विघटन र विनाशको अशुभ सङ्केत गर्ने काम मात्र नगरेर भोलि समृद्ध नेपाल निमार्णको सपनामाथि समेत तुषारापात गरेको छ ।

यतिबेला औचित्यहीन बन्दै गएको विद्यार्थी आन्दोलनलाई फेरि नयाँ शिराबाट उठाउन एउटा नयाँ विद्यार्थी आन्दोलनको छाल हान्दै नयाँ तरङ्गहरू पैदा गर्न आवश्क छ । यही आन्दोलनको नयाँ छाल आजको विद्यार्थी आन्दोलनको अपरिहार्यता हो ।

नेपालमा संविधान सभाबाट नयाँ संविधान घोषणा भएसँगै यो विषयलाई डा. बाबुराम भट्टराईले चलाएको नयाँ राजनीतिक वैचारिक अभियानका बेला विशेष महत्वका साथ उठान गरिएको पनि थियो । तथापि सो राजनीतिक वैचारिक अभियानलाई बिस्तारै नयाँ शक्ति पार्टीका रूपमा स्थान दिएपछि उक्त पार्टीले पनि पुरानै राजनीतिक पार्टीका विद्यार्थी सङ्गठनहरूकै निरन्तरतालाई पछ्यायो ।

सो अभियानमा जोडिएका युवा विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो भगिनी सङ्गठनकै रूपमा नयाँ शक्ति विद्यार्थी युनियनको बिल्ला भिराइदिएपछि यसले पनि सार्थकता पाउन सकेन । नयाँ शक्ति विद्यार्थी युनियन पनि अहिले नामको नयाँमा मात्र सीमित छ । यो विद्यार्थी सङ्गठनमा पनि नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको कुनै गुञ्जायस देखिँदैन ।पुरानै विद्यार्थी सङ्गठनहरूका मूल्य, मान्यता, संस्कार र संस्कृतिलाई पछ्याइरहेको देख्दा दुःख लाग्छ । यसको मतलब अब यो नयाँ बन्नै सक्दैन भन्ने चाहिँ होइन । 

आजको विद्यार्थी आन्दोलन असफल र विघटनको दोबाटोमा अलपत्र पर्नुको मुख्य कारण विद्यार्थी नेतृत्वहरू र सङ्गठनमा देखिएको विचारधारात्मक समस्या नै प्रमुख रूपमा रहेको छ । विचारधारा भन्नाले विद्यार्थी राजनीतिको सम्पूर्णतालाई नै सम्झनु पर्दछ । आजको विद्यार्थी सङ्गठनले लिने विचारधारालाई नयाँ सोचविचारबाट निर्धारण गरी पार्टी सङ्गठनबाट सबै विद्यार्थी सङ्गठनहरूलाई स्वायत्त र स्वतन्त्र राख्नु पहिलो शर्त रहन जान्छ ।

आजका विद्यार्थी सङ्गठनहरूलाई पार्टी कमिटी नेतृत्वबाट स्वतन्त्र बनाएर मात्र यसको विकास र रक्षा गर्न सकिन्छ । वास्तवमा विद्यार्थी राजनीति सङ्गठन र भूगोलमा आधारित हुनुहँुदैन । यो सङ्गठनलाई भौगोलिक साङ्गठनिक संरचनाबाट विघटन गरी विश्वविद्यालयको संरचना अनुरुप लैजाने हिम्मत सबै सङ्गठनमा रहन सक्नुपर्छ ।

परम्परागत रूपमा एउटा पुरानो मान्यताको अवशेषको रूपमा रहेको स्ववियुलाई तत्काल विघटन गर्नुपर्छ । सबै खाले राजनीतिक धाराप्रवाहबाट सक्रिय रहेका विद्यार्थी र सङ्गठनहरूको साझा मञ्चका रूपमा यसलाई रूपान्तरण गरी आम विद्यार्थी वर्गको हक, अधिकारको संरक्षक संस्थाका रूपमा खडा गर्नुपर्छ । व्यावहारिक र वैज्ञानिक प्रक्रियाबट प्रतिनिधित्व गर्ने प्रणालीका रूपमा यसलाई स्थापना गर्ने बहादुरीता अब किन नदेखाउने ?

हिजो स्ववियु जुन उद्देश्य र लक्ष्य राखेर स्थापना गरिएको थियो आज त्यसको कोर्ष नै परिवर्तन भइसकेको छ । त्यही कारण पनि आज स्ववियुको पुनसंरचना आवश्यक छ । आजको विद्यार्थी आन्दोलनलाई औचित्यहीन गराउँदै समाप्त गर्ने खेल धेरै पहिलेदेखि नै भएको हो । त्यो भनेको दुई खाले असमान शिक्षा प्रणाली र शिक्षामा भएको निजीकरण र व्यापारीकरण नै हो । त्यसको अन्त्य आजको विद्यार्थी आन्दोलनको पहिलो प्रस्ताव पनि हो र मुख्य मुद्दा पनि हो ।

शिक्षाको व्यापार गर्ने र अकुत कमाउधन्दा गर्ने उद्देश्य अनुरूप नै विदेशी विद्यालय र विश्वविद्यालयमा अध्ययन गराउने नाउँमा व्यापक ब्रह्मलुट मच्चाइएको छ । यसलाई तुरुन्त रोक्ने र प्रतिबन्ध नै लगाउने आन्दोलन छेड्नु आजको विद्यार्थी सङ्गठनको मुख्य दायित्व पनि हो । यही दायित्वलाई हामीले पूरा गरेरमात्र विघटनको भीरबाट झर्नै आँटेको विद्यार्थी आन्दोलनको गाडीलाई नयाँ गन्तव्यमा पु¥याउन सकिन्छ । त्यसका लागि सम्पूर्ण विद्यार्थी सङ्गठनहरू एउटै मञ्चमा बसेर साझा एजेण्डाहरू तयार गरी लडेमात्र आजको विद्यार्थी आन्दोलनले विजय हासिल गर्ने छ । अन्यथा अबको नेपालको विद्यार्थी आन्दोलनको औचित्य नरहन सक्छ ।

(केन्द्रीय उपाध्यक्ष, नयाँ शक्ति विद्यार्थी युनियन)

 

 

प्रतिक्रिया दिनुहोस

गायक प्रमोद खरेलको आवाजमा ‘प्रेमको चिनो’ (भिडियो सहित)

इटहरीः सुगम संगीतमा निकै रुचाइएका गायक प्रमोद खरेलको आवाजमा रहेको ‘प्रेमको चिनो’ को म्यु ...

एनएमबी बैंकको तरहरा शाखाका पाँच कर्मचारीमा कोरोना पुष्टि, बैंकको सेवा बन्द

इटहरीः कर्मचारीमा कोरोना संक्रमण पुष्टि भएपछि सुनसरीको इटहरी उपमहानगरपालिका २०, तरहरास्थित एनएमबी बै ...

सडक विस्तारका लागि गएको डोजरमा तोडफोड, प्रहरीद्वारा कारबाही गर्न आनाकानी

इटहरीः मोरङको पथरीशनिश्चरे नगरपालिका ५ मा सडक विस्तारका लागि नगरपालिकाले परिचालन गरेको डोजरमाथि स्था ...

इष्ट टुरिजम इभेन्ट म्यानेजमेन्ट एण्ड मिडिया प्रालिद्धारा प्रकाशित

प्रदेश पोर्टल डटकम

इटहरी उपमहानगरपालिका, सुनसरी, कोशी, नेपाल

  • कम्पनी दर्ता नं. १९४७९७/०७५/०७६
  • स्थायी लेखा नं. ६०६६४३६५८
  • सूचना विभाग दर्ता नं. ९३०/०७५–०७६
  • प्रेस काउन्सिल दर्ता नं. १७१/०७५–०७६
  • फोन नं.: +९७७ २५ ५८२६९०
  • मोबाइल नं.: +९७७ ९८४२०३७४०२
  • इमेल: [email protected]
  • प्रधान सम्पादक: राजेश विद्रोही
  • प्रबन्धकः देवान किराती
  • प्रबन्ध सम्पादकः प्रेमप्रसाद बास्तोला
  • अंग्रेजी डेस्क प्रमुखः विराट अनुपम
  • फाेटाे पत्रकारः गुरू ढकाल, वुलेट खतिवडा
  • मार्केटिङ प्रमुखः देवराज पुरी
  •   ९८६२३०११३८, ९८१९०३१०६२
  • संवाददाताः कविराज घिमिरे (धनकुटा)
  •   नमिन ढकाल (इलाम)
  •  राजन ठटाल (खोटागं)
  •   बाबुराम वास्ताेला (संखुवासभा)
  • स्वास्थ्य पृष्ठ संयोजकःडा. सुर्यबहादुर पराजुली (एमडी)
  • लोकसेवा पृष्ठ संयोजकः अनिल पोख्रेल (नायब सुब्बा)

Copyright © 2018 / 2021 - pradeshportal.com All rights reserved