स्वस्थानी व्रत व्यथा

  • बैशाख २, २०७६
  • ६५० पटक पढिएको
  • मिथिला पोखरेल
alt

व्रत भनेको एउटा निश्चित नियम, विधि र खानपानसम्बन्धी आचरण र नियम हो । यही नियममा बस्नु व्रत बस्नु हो । हप्ताको एक दिन फलफूल वा कन्दमूल खाने जस्ता व्रत लिनाले मानव स्वास्थ्यमा लाभ पुग्दछ भनिन्छ ।

स्वस्थानी व्रत कथा र तीजजस्ता केही व्रतहरूमा विशेष गरेर आम व्रतालु महिलालाई मर्नु न बाँच्नुको अवस्थामा पु¥याएको देखिन्छ । तीजको व्रतमा पानी खाँदा समेत पतिको रगत खाएसरह हुन्छ भन्नेजस्ता कुराले शरीरमा पानीको अभाव हुँदा महिलाहरू मर्नेसम्मको अवस्था थियो र अझै पनि कतैकतै यस्तै अवस्था देखिन्छ । यस्ता खालका व्रतले कसरी घरपरिवार र पतिको दीर्घायु होला ?

स्वस्थानी व्रत कथामा छोरीलाई असाध्यै हेलाहोचो र अपमान गरिरहेको देखिन्छ । यस कथाको समापनमा ८ रोटीलगायत अन्य ८–८ प्रसाद र फलफूल पतिलाई दिनू, पति नभए छोरालाई दिनू, छोरा नभए मीत छोरालाई दिनू र मीत छोरा पनि नभए नदीमा बगाइदिनू भनेर कथामा छोरीलाई सन्तान नै मानिएको छैन । छोरीमात्र हुने आमाले यो व्रत लिँदा प्रसादका ८–८ रोटी र प्रसाद के गर्र्नु ।

हाम्रा धार्मिक पुराण र व्रत कथाहरूमा प्राय छोरीलाई भोग्या, भाग्यवादी, नोकर्नी र सुसारेका रूपमा मात्र हेरिएको देखिन्छ । नेपालको संविधानले समाजमा विद्यमान धर्म, प्रथा, परम्परा, रीति तथा संस्कारका नाममा हुने सबै प्रकारका विभेद, असमानता, शोषण र अन्यायको अन्त्य गर्ने किटानी व्यवस्था गरेको छ ।

त्यसो हुँदा अब सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रकालमा पनि उही सामन्तकालीन अन्ध परम्परा र रुढीवादीका पछि लाग्न सचेत महिलालाई सुहाउँछ ? अहिले त आफूलाई समाज परिवर्तन गर्ने भन्नेहरू नै पनि यस मामलामा चुपचाप देखिन्छन् ।

इटहरी–२ निवासी कम्युनिष्ट पार्टीका पुराना नेता तथा जननेता मदन भण्डारीसितै वाम राजनीतिमा सक्रिय ओम कोइराला र उनका परिवारका सदस्यहरू केदार, माधव, भीष्म कोइरालाहरूले स्व.पिता माता देवनारायण र कृष्णमाया कोइरालाका स्मृतिमा आयोजना गरेको परम्परागत वार्षिक पुराणमा सरिक हुने अवसर मिल्यो । उक्त कार्यक्रम समाजलाई आमूल परिवर्तन गर्ने अभियानमा उहिल्यैदेखि घरपरिवार सहित लागेका परिवारमा संविधानविपरीत पुराणका नाममा आफूलाई नै शोषण गर्ने चरम अन्धविश्वासी अर्ती उपदेश भट्याउनु अचम्म र उदेकको लाग्यो ।

कोइराला परिवारकी माहिली बुहारी रुक्मिणी कोइराला मेरी सहयात्री साथी पनि हुन् । सबै परिवर्तनकारी राजनीतिक चेतका नयाँ युगका युवा शक्तिसहितको यो परिवारमा अत्यन्त पछौटे पुराण वाचन पूरै अमिल्दो लाग्यो । यस्ता विषयमा हाम्रा घरमा सबिस्तार छलफल हुने गरेझैँ यस विषयमा पनि छलफल भयो ।

यसरी अहिले पनि संविधान अनुसार कत्ति पनि सुधार र संशोधन बिना परम्परागत पुराण लगाउँदा संविधानकै भावनाअनुसार आफ्नै पनि शोषण हो । आचार्य पण्डित कुमार निरौला र कमल खतिवडाले वाचन गरेको पुराण वाचनका क्रममा उखुमा रस भगवानले हालिदिएका भन्नेजस्ता अयथार्थ मात्र होइन भाग्यवादी, पुर्पुरोवादी, मानव जुनी र जिन्दगीलाई नै धिक्कार्ने जस्ता कथाहरू माइकबाट प्रशारण गरिएको थियो ।

डा. बद्रीविशाल पोखरेलले कोइराला परिवारका घरमा परम्परागत पुराण हुबहु वा रिट्ठो नबिराई वाचन गरेको कुरालाई त्यति जाति ठह¥याउनु भएन । तर पनि उहाँहरूको निजी मामिला भएकाले धेरै बोल्न पनि मिलेन । उहाँले कोइरालाको घर जननेता मदन भण्डारीको महत्वपूर्ण आश्रयस्थल भएको बताउनुभयो । सुनसरीको कम्युनिष्ट आन्दोलनको अनुसन्धान गर्ने क्रममा पोखरेलले थाहा पाएका धेरै कुरा जोडेर पुराण प्रसङ्ग जोड्नुभयो ।

भूमिगत राजनीतिको त्यसबेला रातबिरात भण्डारी ओम कोइरालाको साथीका नाताले आउनु हुन्थ्यो । त्यहाँ भण्डारीको सानो पुस्तकालय नै थियो । भण्डारी आएको बेला स्वस्थानी व्र्रत कथाको समय परेको हुँदा र भण्डारीकी आमा, दिदी, बहिनीहरूसित मिलनसार व्यवहारका कारण ओम कोइरालाका आमालगायत महिलाहरूले मदनबाट सुरिलो र मीठो स्वरमा स्वस्थानी व्रत कथा वाचन गरिदिन गरेको आग्रह भण्डारीले स्वीकार गर्नुभयो । भण्डारीले स्वस्थानी व्रतकथा पढ्दा महिलालाई चरम होला, होचो, उपेक्षा र अपमानका विषय र प्रसङ्गमा अडिएर त्यसबारे आमा, दिदीबहिनीहरूले पचाउन सक्ने खालको विवेचना, आलोचना गर्नुहुन्थ्यो ।

त्यही आधारमा अखिल नेपाल महिला सङ्घ इटहरीको संस्थागत बिउ रोपिएको मानिन्छ । यसरी महिलाहरूलाई परम्परागत रुढीबाट क्रमशः मुक्त गराएर आमूल परिवर्तन गर्ने जननेता मदन भण्डारीको सोच थियो । यसरी मात्रात्मक हुँदै परम्परागत चरम अन्धविश्वासी संस्कार, रीति, प्रथा र परम्परालाई सुधार परिमार्जन गरी समतामूलक, न्यायपूर्ण संस्कार र संस्कृति निर्माण गर्ने पछिसम्मको सोच मदनको थियो तर यस गुदीपूर्ण कुरालाई पटक्कै ध्यान नदिँदा नेपालका कम्युनिष्टहरू पुरातन पन्थमा नै रमाइरहने अवस्था अहिले देखिन्छ । मदनका अनुसार सामान्य सुधारमा समेत कम्युनिष्टहरूले ध्यान नदिँदा कम्युनिष्टहरूका मन मस्तिष्कमा संस्कार र संस्कृतिका क्षेत्रमा सामन्तवाद झन्झन् सबल हुन थालेको देखिन्छ । जननेता मदन भण्डारीले आश्रय लिएका घरघरमा यस खालका पुराण, प्रथा र व्रतकथा हुबहु रटान गरिरहेको देख्दा रुने थिए होलान् भन्ने लाग्छ भनेर डा. पोखरेलले भन्नुभयो ।

हुन पनि नेपालको संविधानअनुसार संस्कार र संस्कृति विषयका तमाम असमानता र अन्यायपूर्ण खालका पुराण, व्रत कथाका नाममा व्यथा व्याप्त देखिन्छन् । तर पनि तिनै व्यथाहरू आफूलाई अग्रगामी भनाउने अगुवाहरू नै त्यसमा निर्लिप्त रूपमा लाग्नु समग्रमा पश्चगमनको रसातलतिर जानु हो ।

कोइराला परिवारले आयोजना गरेको पुराणमा पण्डितले पुराण वाचन गर्दा भगवानले उखुमा रस हालिदिनुभयो, यो संसार र प्राणी जगत् भगवान्को रचना हो भगवान्को आशीर्वाद भए डोकोमा दूध थापे पनि पोखिदँदैन, भाग्यमा भए जे पनि सफल हुन्छ भन्ने जस्ता भाग्यवादी, पुर्पुरोवादी चरम रुढीवादी प्रवचन चलिरहेको देखियो । यस्तै व्रत कथाका नाममा व्यथाहरू आमूल परिवर्तनको अगुवाइ गर्नेहरू चरम भाग्यवादको सिकार भइरहेको देखिन्छ ।

गोमाले शिव शर्मालाई पतिका रूपमा स्वीकार गर्दा कथमा एउटा प्रसङ्ग जोडिएको देखिन्छ । कुप्रा, कान नसुन्ने, अधबेस्रो, ढेब्रो, कैला आँखा भएको, अाँखीभौँ जोडिएको, केश पाकेका, मुखदेखि ¥याल चुहाएका, अत्यन्त कुरुप र बुढो शिव शर्मालाई पति पाउनु भाग्यको लेखा हो, दैवको लीला हो र पूर्वजन्मको फल हो भनिएको छ ।

पूर्व जन्मको फल हो भन्ने देखाउन रामचन्द्रको वनवास, द्रौपदीको चीरहरण, शिवको कालकुट विषपान, यदुवंशको सर्वनाश उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरिएको छ । यसरी महिलालाई कल, बल छल प्रयोग गरेर भाग्यवादी, परम्परावादी शिक्षाद्वारा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपमा चरम असमानता र शोषण गरिएको देखिन्छ ।

स्वस्थानी व्रत कथामा यो जीवन जगतको सृष्टि कसरी भयो भन्ने पनि धार्मिक व्याख्या गरिएको छ । यी कुराहरू विज्ञानसम्मत छैनन् । तैपनि सृष्टिका बारेमा सोच र सोधखोज गर्ने कुरा राम्रै हो । कथामा यो संसारको सृष्टि हँुदा परब्रह्म शिवको इच्छाले ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र प्रकट भए भनिन्छ । यिनै त्रिगुण परब्रह्म शक्तिबाट भगवती महामायाको उत्पत्ति भयो पनि भनिन्छ । यी महाशक्ति भगवतीलाई कसैले पनि वशमा राख्न सक्तैन भनिएको छ । अनि तिनै आदिशक्ति र महाशक्तिको रूप स्वस्थानीलाई मानिएको देखिन्छ ।

एकातिर स्वस्थानी व्रत कथामा नारीहरू आदिशक्ति, महाशक्ति परब्रह्म शक्तिका रूपमा उल्लेख गरिएको देखिन्छ भने तिनै शक्तिशाली नारी शक्तिलाई अत्यन्त कमजोर, निम्छरो र दासीका रूपमा उल्लेख गरिएको देखिन्छ । यस्तो खालको सोच र व्यवहार पितृ सत्तात्मक समाजबाट शुरु हुँदै विकसित भएको हुनुपर्छ । पुराण र धर्म ग्रन्थहरूमा एकातिर नारी शक्तिलाई महान् र अर्कातिर पितृ शक्तिलाई महान् भनेर कथा उपकथाहरू बनाएको पाइन्छ ।

कतिपय कथा यथार्थ र कतिपय काल्पनिक कथाहरू सिर्जना गरेर नारीको चरम उपेक्षा, अपमान गर्ने खालको स्वस्थानी व्रतकथा नभएर यो व्यथा हो, वेदना हो र आम नारीको चित्कार हो । स्वस्थानी भनेर एकातिर मातृ शक्तिको पूजा गर्नू अर्कातिर तिनै मातृ शक्तिलाई घनघोर तिरस्कार गर्नु कथा होइन, व्यथा र वेदना हो । यस्ता व्रत कथा र पुराणहरू अब संशोधन गर्नुपर्छ नत्र क्रिस्चियन धर्मावलम्बीहरूले आफ्नो अनुकूल संशोधन गर्ने खतरा देखिन्छ ।

 

प्रतिक्रिया दिनुहोस

प्रतिबन्धित नेकपाका कम्पनी कमिसारसहित दुई जना मिक्लाजुङबाट पक्राउ

इटहरीः मोरङको मिक्लाजुङ गाउँपालिका १घुर्मिसेबाट हिजो बुधबार नेत्रविक्रम चन्द (विप्लव) नेतृत्वको प्रत ...

असारको अन्त्यसम्म देशका सबै गरिबले परिचयपत्र पाउने

इटहरीः सरकारले आगामी वर्षको असार मसान्त सम्ममा देशभरका गरिब परिवारको पहिचान गरी परिचयपत्र प्रदान गर् ...

मृत्युदण्डको बहसःआवश्यकता कि बाध्यता ?

काठमाडौँः बलात्कारका घटना बढ्दै जाँदा पछिल्लो समय पीडकलाई मृत्युदण्ड दिने, नपुंसक बनाउने लगायतमा बहस ...

इष्ट टुरिजम इभेन्ट म्यानेजमेन्ट एण्ड मिडिया प्रालिद्धारा प्रकाशित

प्रदेश पोर्टल डटकम

इटहरी उपमहानगरपालिका, सुनसरी, कोशी, नेपाल

  • कम्पनी दर्ता नं. १९४७९७/०७५/०७६
  • स्थायी लेखा नं. ६०६६४३६५८
  • सूचना विभाग दर्ता नं. ९३०/०७५–०७६
  • प्रेस काउन्सिल दर्ता नं. १७१/०७५–०७६
  • फोन नं.: +९७७ २५ ५८२६९०
  • मोबाइल नं.: +९७७ ९८४२०३७४०२
  • इमेल: [email protected]
  • प्रधान सम्पादक: राजेश विद्रोही
  • प्रबन्धकः देवान किराती
  • प्रबन्ध सम्पादकः प्रेमप्रसाद बास्तोला
  • अंग्रेजी डेस्क प्रमुखः विराट अनुपम
  • फाेटाे पत्रकारः गुरू ढकाल, वुलेट खतिवडा
  • संवाददाताः कविराज घिमिरे (धनकुटा)
  •   नमिन ढकाल (इलाम)
  •  राजन ठटाल (खोटागं)
  •   बाबुराम वास्ताेला (संखुवासभा)
  • स्वास्थ्य पृष्ठ संयोजकःडा. सुर्यबहादुर पराजुली (एमडी)
  • लोकसेवा पृष्ठ संयोजकः अनिल पोख्रेल (नायब सुब्बा)

Copyright © 2018 / 2020 - pradeshportal.com All rights reserved