याक्खा समुदायमा ‘बलि राजाको हुकुम’

  • कार्तिक २१, २०७५
  • १०९ पटक पढिएको
  • बाबुराम बास्तोला
alt

सङ्खुवासभाः ‘सत्य युगको कुरो । एक समय बलि राजा सिकिस्त बिरामी परेछन् रे । उपचारका अनेक विधि गर्दा पनि राजालाई ठीक भएनछ । जनता साह्रै चिन्तित भए । उनीहरूले राजाको स्वास्थ्यलाभको कामना गर्दै देवीदेउता भाके, पूजा गरे । नभन्दै केही समयपछि राजालाई ठीक पनि भयो ।

राजालाई सन्चो भएको थाहा पाएपछि दरबारमा जनताहरू भीड लागे । राजाले हुकुम दिए, ‘तिमीहरूको आशीर्वादले म बाँचे, यो खबर सबैलाई सुनाइदिनू ।’ उपस्थित भएकाहरू यो शुभखबर लिएर नाचगान गर्दै घरघर पुगे । राज्यभरि दीपावली भयो ।’

याक्खा समुदायमा तिहार र देउसी–भैलोको उत्पत्तिबारे यो लोकोक्ति प्रचलित छ । भैलेनीहरू अझै गाउँछन्, ‘हामी त्यसै आएनांै, बलिराजाले पठा’को, औंसीको दिन गाईतिहार भैलो ।’ देउसेहरूको देउशिरेले पनि यस्तै बेहोरा बोल्छ ।

दशैं बहिष्कार, तिहारमा रमाइलो
सङ्खुवासभा जिल्लालाई मूलभूमि मान्ने आदिवासी याक्खा जातिमा तिहारको महत्व विशेष छ । परापूर्वकालदेखि तिहार मान्दै आएका याक्खाहरू अहिले पनि उत्तिकै उल्लासका साथ तिहार मनाउँछन् । जबकि नेपालीहरूको महान् चाड भनिने दशैं भने प्रायः सुनसान हुने गर्दछ याक्खा समुदायमा । २०५० सालताका मार हान्ने र टीका लगाउने प्रचलन छोडिएसँगै याक्खा समुदायमा दशैंमा आफन्त भेटघाट गर्ने क्रमसमेत घट्दै गएको याख्खा संस्कार र संस्कृतिका खोजकर्ता मागमान जिमीले बताए ।

याक्खा समाजमा तिहारकै अवसरमा ‘तेन्ताम्मा’ जस्ता मौलिक पूजाहरूसमेत हुने गर्दछन् । अन्नबालीमा सह र गाउँमा सुख शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै यस्तो पूजा याक्खा समुदायमा सम्पन्न हुन्छ । याक्खा जातिले आफ्नो मौलिक पहिचान मान्ने ‘डोकेनीनाच’ ले पनि यो समुदायमा तिहारको रौनक थप बढाउँछ । महिलाहरू मात्र सहभागी हुने यो नाच लक्ष्मीपूजाको रात घर–घर डुलेर नाच्ने गरिन्छ । तिहारमा घरको काम बिर्सदै पुरुषहरू आफूमात्र जुवातासमा भुलेपछि यस विकृतिविरुद्ध महिलाले विद्रोह गर्ने क्रममा डोकेनीनाचको उत्पत्ति भएको किंवदन्ती छ ।

यसरी समाजको पहिचानको रूपमा रहेको संस्कार र संस्कृतिको इतिहास नै तिहारसँग गाँसिएको भएर पनि हुन सक्छ याक्खा समाजमा तिहारको रौनकमा कमी आएको छैन । यमपञ्चकको पहिलो दिन कागको पूजादेखि पाँचौं दिन भाइटीकासम्म गरिने सबै रीतिमा परिवर्तन भएको छैन, एकनाश छ । अझ लक्ष्मीपूजाको साँझदेखि हुने देउसी, भैलो र डोकेनी जस्ता नाचगानले गाउँघरमा तिहारको रमझम थप उल्लासपूर्ण हुने गर्छ । परदेश गएकाहरूसमेत तिहारकै बेला घर फर्कने गरेका छन् । जसले गर्दा तिहारको माहौल अझ पर्वमय हुन्छ ।

जिम्मावाल प्रथा अन्त्यसँगै दशैं मान्न छाडियो
देशकै महान् र विशेष भनिएको दशैं सुनसान हुँदै जाँदा तिहारको रौनकता भने कायमै किन छ ? खोजकर्ता जिमी यसबारे दुई तर्क अघि सार्छन् । भन्छन्, ‘याक्खा समाजमा दशैंको नाइके तत्कालीन जिम्मावालहरू हुन् । राज्यद्वारा केही प्रशासनिक अधिकारसमेत पाएका जिम्मावालहरूको अगुवाइमा दशैैं विधिवत हुन्थ्यो । जब त्यो जिम्मावाल प्रथाको अन्त्य भयो, यससँगै दशैंको महत्व र रौनक पनि हराउँदै गएको हो ।’ हिन्दू चाड भनिने गरेकाले पनि याक्खालगायत किरात समुदायमा दशैंप्रति वितृष्णा बढ्दै गएको र बहिष्कारसमेत हुन थालेको उनको भनाइ छ ।

‘तिहार भने जिम्मावाल र रैती (जनता) नभनी जनस्तरबाटै मनाइयो । यसमा धार्मिक आस्था गाँसिएन । अझ विशेष, तिहारसँगै सम्बन्धित संस्कृतिहरू भएकाले पनि याक्खा समाजमा तिहारको लोकप्रियतामा कमी नआएको हो’ जिमीको तर्क छ ।
याक्खा समाजमा तिहारको महत्व र उल्लास यथावत रहेको चलचित्रकर्मी देउकृष्ण देवान बताउँछन् । ‘दशैंमा फुर्सद हुने मात्र हो । देउसी–भैलो, डोकेनी र भाइटीकाले तिहार भने चाडपर्वझैं लाग्छ । चेलीबेटीको हातबाट निधारमा टीका र गलामा सयपत्री, मखमलीको माला लगाउँदा आत्मैदेखि रोमाञ्चित भइन्छ अनि रमाइलो लाग्छ,’ उनले तिहारको रौनकता वर्णन गरे ।

‘याक्खा जातिको सामाजिक संस्था किरात याक्खा छुम्माका सहमहासचिव सोनाम याक्खाको अनुभवमा याक्खा समुदायले दशैं मान्न छाडे पनि तिहार भने धुमधामका साथ रमाइलो गरेर मनाउने गरेका छन् । केही गाउँहरूमा सेतो टीका लगाउनेबाहेक याक्खाहरूले दशैंको विधि छाडिसकेका छन् । तिहारमा भने माइतीहरू पनि भाइटीका लगाउन टाढा रहेका चेलीकहाँ पुग्ने गर्छन् ।

टोल–टोलमा लिङ्गेपिङ, पाँचै दिन हुने तिहारको विधिवत पूजा, रातभरको देउसीभैलो र नाचगानले पनि याक्खा समाजमा तिहारको महत्व कायमै रहेको सङ्केत गर्दछ । अर्थात् तिहारको उत्पत्तिबारे प्रचलित किंवदन्तीअनुसार, याक्खा समाजमा ‘बलि राजाको हुकुम’ अझै चल्दैछ ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस

बैशाखमा राष्ट्रिय खे ...

झापाः युवा तथा खेलकुदमन्त्री जगतबहादुर विश्वकर्माले आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिता अगामी वैशाखमा ...

विप्लव नेतृत्वको नेक ...

सोलुखुम्बुः नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’ नेतृत्वको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीमा आबद्ध रहेको आश ...

भोजपुर–विराटनगर उडान ...

भोजपुरः नेपाल वायु सेवा निगमको भोजपुर–विराटनगर उडान सेवा बन्द भएको छ । मौसम प्रतिकूल भएकाले ...

इष्ट टुरिजम इभेन्ट म्यानेजमेन्ट एण्ड मिडिया प्रालिद्धारा प्रकाशित

प्रदेश पोर्टल डटकम

इटहरी उपमहानगरपालिका, सुनसरी, कोशी, नेपाल

  • कम्पनी दर्ता नं. १९४७९७/०७५/०७६
  • स्थायी लेखा नं. ६०६६४३६५८
  • सूचना विभाग दर्ता नं. ९३०/०७५–०७६
  • प्रेस काउन्सिल दर्ता नं. १७१/०७५–०७६
  • फोन नं.: +९७७ २५ ५८२६९०
  • मोबाइल नं.: +९७७ ९८४२०३७४०२
  • इमेल: pradeshportal@gmail.com
  • महाप्रबन्धकः बद्री भिखारी
  • प्रधान सम्पादक: राजेश विद्रोही
  • प्रबन्धकः देवान किराती
  • प्रबन्ध सम्पादकः प्रेमप्रसाद बास्तोला
  • सम्पादकः मिलन बुढाथोकी
  • डेस्क सम्पादकः खेमचन्द्र अधिकारी
  • अंग्रेजी डेस्क प्रमुखः विराट अनुपम
  • राजनीतिक/सामाजिक संवाददाताः विनय बाह्रकोटी
  • स्थानीय सरकार/कानुन संवाददाताः कृष्ण बहाब भट्टराई
  • संवाददाताः कविराज घिमिरे (धनकुटा)
  •   नमिन ढकाल(इलाम)
  •   बाबुराम वास्ताेला (संखुवासभा)
  • फाेटाे पत्रकारः गुरू ढकाल, वुलेट खतिवडा
  • स्वास्थ्य पृष्ठ संयोजकःडा. सुर्यबहादुर पराजुली (एमडी)
  • लोकसेवा पृष्ठ संयोजकः अनिल पोख्रेल (नायब सुब्बा)
  • लेखाः समीक्षा केसी

Copyright © 2018 / 2019 - pradeshportal.com All rights reserved