दोलखाः दोलखाको गौरीशङ्कर गाउँपालिका–९ मा समुद्री सतहदेखि चार हजार ५८० मिटरको उचाइमा रहेको च्छोरोल्पा हिमताल फुट्ने जोखिम कायमै रहे पनि सम्भावित विपद्को पूर्वसूचना दिने पुरानो साइरन प्रणाली भने निष्क्रिय बनेको छ। करिब तीन दशकअघि जडान गरिएको पूर्वसूचना प्रणालीका महत्त्वपूर्ण उपकरण चोरी हुनुका साथै बिग्रिएपछि जोखिममा रहेका तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्तीमा समयमै साइरन बज्ने अवस्था छैन।
च्छोरोल्पा हिमताल विस्फोट भएमा ठूलो मात्रामा पानी तल्लो तटीय क्षेत्रमा बग्ने र त्यसबाट दोलखासहित रामेछाप र सिन्धुलीसम्मका बस्ती प्रभावित हुन सक्ने जोखिम रहेको स्थानीय जनप्रतिनिधि बताउँछन्। सम्भावित विपद्बाट नागरिकलाई समयमै सुरक्षित स्थानमा सार्न १९ वटा बस्तीमा साइरन प्रणाली जडान गरिएको थियो। तर अहिले अधिकांश साइरन बिग्रिएका छन् भने कतिपय स्थानमा साइरनको संरचनासमेत नरहेको गौरीशङ्कर गाउँपालिका–९ का वडाध्यक्ष ङिमागेली शेर्पाले बताए।
उनका अनुसार च्छोरोल्पा फुट्ने अवस्था आएमा समयमै सूचना पाउन नसक्दा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति हुन सक्छ। हालै भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीले पुर्याएको क्षतिलाई स्मरण गर्दै उनले च्छोरोल्पाबाट आउने बाढीले समेत त्यस्तै वा त्योभन्दा ठूलो क्षति निम्त्याउन सक्ने बताए।
‘यति संवेदनशील हिमतालको जोखिमबारे पूर्वसूचना दिने प्रणाली नै काम नगर्ने अवस्थामा पुग्नु गम्भीर विषय हो,’ शेर्पाले भने। उनका अनुसार साइरन प्रणालीको नियमित अनुगमन, मर्मतसम्भार तथा आवश्यक उपकरण जडानमा सम्बन्धित निकायले पर्याप्त ध्यान दिन सकेका छैनन्।
१९ करोडभन्दा बढी लगानी, तीन दशकमा प्रणाली बेवारिसे
च्छोरोल्पा हिमतालको सम्भावित विस्फोटबाट हुने क्षति न्यूनीकरण तथा पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्न तत्कालीन समयमा नेदरल्यान्ड सरकारको आर्थिक सहयोगमा ‘च्छोरोल्पा हिमताल विस्फोटन प्रकोप न्यूनीकरण आयोजना’ सञ्चालन गरिएको थियो।
करिब १९ करोड ९४ लाख रुपैयाँको लागतमा सम्पन्न उक्त आयोजनाअन्तर्गत हिमतालको जोखिम न्यूनीकरणसँगै तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सम्भावित विपद्को पूर्वसूचना दिने उद्देश्यले साइरन प्रणाली स्थापना गरिएको थियो।
आयोजना सम्पन्न भएपछि निश्चित अवधिका लागि हिमतालको जोखिम कम भएको मानिए पनि करिब ३० वर्ष पुग्न लाग्दा पूर्वसूचना प्रणालीको नियमित मर्मतसम्भार र अनुगमन हुन नसक्दा उपकरणहरू जीर्ण बन्दै गएका छन्।
स्थानीयवासीका अनुसार साइरन सञ्चालनका लागि आवश्यक सोलार प्यानल, ब्याट्री, एन्टेना, मोडेमलगायतका उपकरण कतिपय चोरी भएका छन् भने कतिपय लामो समयदेखि प्रयोगविहीन हुँदा बिग्रिएका छन्। केही उपकरण तत्कालीन नेकपा ९माओवादी० का कार्यकर्ताले समेत लगेका स्थानीयको भनाइ छ।
पानीको सतह बढेपछि साइरन बज्ने प्रविधि
पुरानो पूर्वसूचना प्रणालीमा ताल नजिकै जडान गरिएको सेन्सरले पानीको सतहमा आएको परिवर्तन मापन गर्ने व्यवस्था थियो। सेन्सरले प्राप्त गरेको सूचना एन्टेनामार्फत मोडेममा पठाएपछि जोखिमको अवस्था देखिएमा सम्बन्धित तल्लो तटीय क्षेत्रमा जडान गरिएका साइरन बज्ने प्रविधि प्रयोग गरिएको थियो।
तर प्रणालीका मुख्य उपकरण नै बिग्रिएपछि यो पूर्वसूचना संयन्त्र अहिले प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन सकेको छैन। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकका लागि पूर्वसूचना प्रणाली अत्यन्तै महत्वपूर्ण भए पनि पुरानो प्रणालीलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउने वा आधुनिक प्रणालीबाट प्रतिस्थापन गर्ने काम प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन।
९ करोड घनमिटर पानी, सतह २० मिटर घटाउने अध्ययन
अध्ययनहरूका अनुसार च्छोरोल्पा हिमतालमा करिब नौ करोड घनमिटर पानी रहेको अनुमान गरिएको छ। तालको पानीको सतह करिब २० मिटर घटाउन सके जोखिम उल्लेख्य रूपमा कम गर्न सकिने अध्ययनले देखाएको थियो।
जोखिम न्यूनीकरणका क्रममा भने त्यतिबेला तालको पानीको सतह करिब तीन मिटर मात्र घटाइएको थियो। त्यसयता हिमतालको दीर्घकालीन जोखिम व्यवस्थापन र पूर्वसूचना प्रणालीको प्रभावकारिताबारे निरन्तर अनुगमन आवश्यक भए पनि त्यसअनुसारको काम हुन नसकेको स्थानीयको गुनासो छ।
अहिले तालवरपर पहिरो जाने क्रमसमेत बढेको छ। पहिरोका कारण तालवरपरका पैदल बाटाहरू भत्किएका छन्। तासीलाप्चा हिमाल हुँदै सगरमाथा क्षेत्रतर्फ जाने पदयात्रा मार्गसमेत प्रभावित बनेको स्थानीयवासीले बताएका छन्।
ताल वरिपरि बढ्दो पहिरोले थप जोखिम
हिमतालको जोखिम केवल पानीको सतहसँग मात्र जोडिएको छैन। ताल वरपरको भूगोलमा पहिरो जाने क्रम बढ्नुले जोखिम थप जटिल बनाएको स्थानीयको भनाइ छ। ठूलो पहिरो तालमा खस्दा पानीको सतह अचानक बढ्न सक्ने र त्यसबाट हिमतालको बाँधमा दबाब सिर्जना हुन सक्ने जोखिम रहन्छ।
यही कारण हिमतालको पानीको सतह, वरपरको भूगोल र हिमतालको बाँधको अवस्था निरन्तर निगरानी गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको स्थानीय बताउँछन्।
स्थानीयवासीका अनुसार च्छोरोल्पा हिमताल निकै पुरानो तालसमेत होइन। उनीहरूका भनाइमा अहिले ताल रहेको क्षेत्रमा पहिले भेडाबाख्रा चराउने गरिन्थ्यो। हिमालयबाट पग्लिएर आएको हिउँ क्रमशः जम्मा हुँदै गएपछि अहिलेको हिमताल बनेको स्थानीयको अनुभव छ।
नयाँ प्रविधिमा आधारित प्रणाली जडान
पुरानो साइरन प्रणाली निष्क्रिय बन्दै गएपछि सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै २०७२ सालपछि हिमाल पावर लिमिटेडले आफ्नै लगानीमा नयाँ प्रविधिमा आधारित ‘वाटर लेभल मेजरमेन्ट सिस्टम’ जडान गरेको छ।
नयाँ प्रणालीले हिमतालको पानीको सतह मापन तथा निगरानी गर्न सहयोग पुर्याउने भए पनि पुरानो साइरन प्रणालीजस्तो तल्लो तटीय क्षेत्रमा तत्कालै श्रव्य चेतावनी दिने संयन्त्रको प्रभावकारिता र पहुँचबारे स्थानीयस्तरमा अझै चासो छ।
च्छोरोल्पा हिमतालको जोखिम व्यवस्थापनका लागि तालको नियमित वैज्ञानिक अनुगमन, पानीको सतहको निरन्तर मापन, पहिरो तथा बाँधको अवस्था निगरानी र प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणालीलाई एकीकृत रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
विशेषगरी भोटेकोशी क्षेत्रमा हालै आएको विनाशकारी बाढीले हिमताल तथा हिमनदीजन्य विपद्को जोखिमप्रति थप गम्भीर हुनुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। यस्तो अवस्थामा दशकौँअघि स्थापना गरिएको पूर्वसूचना प्रणालीलाई बेवारिसे छाड्नुको सट्टा आधुनिक प्रविधिसहितको भरपर्दो चेतावनी प्रणाली तत्काल सञ्चालनमा ल्याउनुपर्ने माग स्थानीयवासीको छ।
