काठमाडौँः यही भदौ १० गते बिहान भोटेकोशीको पानी अस्वाभाविक रूपमा उर्लिन थालेपछि रसुवा, नुवाकोट, चितवन र धादिङस्थित नदी किनारका बासिन्दाले सामान्य बाढी ठानेका थिए तर केही घण्टामै त्यो पानीले घर, गोठ, खेतबारी, सडक, पुल र मानिसका सपनासमेत बगाएर लग्यो । बाढीको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेका हजारौँ परिवारमध्ये धेरैका लागि सबैभन्दा ठुलो पीडा घर भत्किनु मात्र थिएन, बरु बर्सौंको मेहनतले हुर्काएका पशुचौपाया गुमाउनु थियो । केहीले भाग्यले ज्यान जोगाए पनि आफूले सन्तानसरह माया गरेर पालेका पशु गुमाउनु पर्यो ।
सरकारी निकायले पहिलो चरणमा मानवीय उद्धारलाई उच्च प्राथमिकता दिए पनि पशुधन र किसानले भोगेको आर्थिक क्षतिमा उत्तिकै ध्यान दिएको कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्रालयले उल्लेख गरेको छ ।
कृषि, वन तथा पर्यावरणमन्त्री गीता चौधरीले कृषि विभाग, पशुसेवा विभागलाई तत्कालै कृषि पशुमा उद्धार सहयोग गर्दै तथ्याङ्क सङ्कलनको निर्देशन दिएकी थिइन । त्यसबाट प्रारम्भिक तथ्याङ्क र क्षतिको विवरण सार्वजनिक भएको छ ।
मन्त्रालयको तथ्याङ्क अनुसार उत्तरगया, गोसाइँकुण्ड, बेनीघाट, त्रिशूली र देवीघाट आसपासका क्षेत्रमा बाढीले गोठभित्र बाँधिएका पशु बगाएको उल्लेख गरिएको छ । कतिपय किसानले आफ्ना पशु बचाउन खोज्दा ज्यान जोखिममा राख्नु परेको, कतै गोठ नै नदीमा मिसिएको र दुध दिने गाईभैँसी, बाख्रा र कुखुरा बाढीमा हराएको मन्त्रालयमा कार्यरत डा. मनोजकुमार शाहीले उल्लेख गरे । बाढीको केही दिनपछि पनि त्रिशूली र नारायणी नदी किनारमा बगेर आएका पशुका शव भेटिनु विपत्तिको भयावहको प्रमाण बनेको उनले उल्लेख गरे । मानवीय क्षतिसँगै पशुधनमा पुगेको क्षति ग्रामीण अर्थतन्त्रका लागि अर्को ठुलो आघात बनेको उनले बताए ।
किसानको सम्पत्ति एकैछिनमा समाप्त
प्रारम्भिक विवरण अनुसार नुवाकोटमा मात्रै ५०० गाईगोरु, ७०७ भैँसी तथा राँगा, दुई हजार बाख्रा–भेडा, एक हजार ५०० बङ्गुर र एक लाख २० हजार ९१३ कुखुरा नष्ट भएका छन् । धादिङमा सयौँ पशु बाढीको चपेटामा परेको मन्त्रालयले उल्लेख गरेको छ । रसुवाको विवरण हालसम्म आउन सकेको छैन । त्यहाँ सयौँको सङ्ख्यामा पशु हराएको अनुमान गरिएको छ ।
यी सङ्ख्या केवल तथ्याङ्क होइनन्, यी हजारौँ परिवारका आम्दानीका स्रोत, छोराछोरीको पढाइको आधार, बैङ्कको ऋण तिर्ने आशा र दैनिक जीविकोपार्जनका माध्यम रहेको भेटेरिनरी जनस्वास्थ्यविज्ञ एवं नेपाल भेटेरिनरी एसोसिएसनका पूर्वअध्यक्ष डा. शीतलकाजी श्रेष्ठले उल्लेख गरे । गाउँमा पशुधन केवल सम्पत्ति होइन, किसानको सामाजिक र आर्थिक सुरक्षाको आधार पनि रहेकाले यसले दीर्घकालसम्म असर पार्ने विषयमा सरकार सजग हुनुपर्नेमा उनले जोड दिए ।
खेतमा बालुवा, पोखरीमा सुनसान
बाढीले कृषिमा पनि गहिरो चोट पुर्याएको छ । उपग्रह चित्रका आधारमा गरिएको प्रारम्भिक मूल्याङ्कनले विदुर, बेलकोटगढी, उत्तरगया, तारकेश्वर र किस्पाङ क्षेत्रमा २७६ हेक्टरभन्दा बढी धानबालीमा क्षति पुगेको देखाएको छ । सबैभन्दा बढी विदुर नगरपालिकामा १६५ हेक्टर धानबाली नष्ट भएको छ । जहाँ केही दिनअघि रोपाइँ सकिएर हरियाली फैलिएको थियो त्यहाँ अहिले बालुवाको थुप्रो छ । कतिपय खेतमा बाक्लो हिलो जमेको छ । किसानहरूलाई केवल यो वर्षको उत्पादन होइन, आगामी वर्ष खेती गर्न सकिने वा नसकिने चिन्ताले सताएको छ ।
त्रिशूलीस्थित नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्को मत्स्य अनुसन्धान केन्द्रमा अनुसन्धानका लागि राखिएका सय वटा पोखरीका सबै माछा बगेको मन्त्रालयले उल्लेख गरेको छ । २५ हजारभन्दा बढी माछा तथा भुरासँगै अनुसन्धान केन्द्रका १३ भवन, कार्यालय र आवासीय संरचनासमेत ध्वस्त भएको मन्त्रालयले जनाएको छ । यसले केवल तत्कालीन क्षति होइन, भविष्यका अनुसन्धान र उत्पादन कार्यक्रमलाई समेत प्रभावित बनाएको छ ।
बाढीपछि देखिएको अर्को सङ्कट
बाढीको पानी घटेपछि अर्को भयावह चुनौती भनेको मृत पशुचौपायाको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने छ । पशु चिकित्सक डा। सुदीप हुमागाईका अनुसार मृत पशु समयमै व्यवस्थापन गर्न नसके लेप्टोस्पाइरोसिस, साल्मोनेला, एन्थ्राक्सलगायत रोग फैलिने जोखिम बढ्छ । दूषित पानी र वातावरणले मानव स्वास्थ्यमा समेत असर गर्न सक्छ ।
यसै कारण पशुसेवा विभागले बाढीको भोलिपल्टै आकस्मिक संयन्त्र सक्रिय बनाएको थियो । भदौ ११ गते विभागीय उच्चस्तरीय बैठक बसेर प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार, उपचार र रोग नियन्त्रण अभियान अगाडि बढाउने निर्णय गरेको विभागले जनाएको छ । पशुसेवा विभागका महानिर्देशक डा.उमेश दाहालका अनुसार त्यसपछि रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवन र नवलपरासीमा वरिष्ठ पशु चिकित्सकको नेतृत्वमा विशेष टोली परिचालन गरियो । टोलीहरूले घाइते पशुको उपचार, औषधी वितरण, शव व्यवस्थापन तथा क्षतिको विवरण सङ्कलनको काम थालेका थिए ।
शव व्यवस्थापनदेखि रोकथामसम्म
विपत्तिपछि सबैभन्दा कठिन काम मृत पशुको व्यवस्थापन बन्यो । कतिपय ठाउँमा शव नदीले बगाएर दर्जनौँ किलोमिटर तल पुर्याएको थियो । चितवन र नवलपरासी क्षेत्रमा नारायणी नदीले बगाएर ल्याएका मृत पशुहरूको व्यवस्थापन गर्न स्थानीय तह, पशु सेवा कार्यालय र प्राविधिकहरू निरन्तर खटिरहेका विभागले उल्लेख गरेको छ । पशुसेवा विभागले मृत पशु घटनास्थलमै सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्ने कार्यविधि तयार गरी सार्वजनिक गरेको छ । स्थानीय तहहरूलाई तत्काल समन्वय गरी शव व्यवस्थापन गर्न निर्देशन दिएको छ । विभागले नेपाल पशु चिकित्सक सङ्घ, नेपाल भेटेरिनरी लाइभस्टक एसोसिएसन, पशु स्वास्थ्य तथा पशुसेवा व्यवसायी परिषद्लगायत संस्थासँग समन्वय गरी थप जनशक्ति परिचालन गरेको जनाएको छ । यो खबर आजको गोरखापत्र दैनिकबाट लिइएको हो ।
