काठमाडौंः  भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) लाई नयाँ दिल्लीमा स्वागत गर्ने जिम्मेवारी वाणिज्य तथा उद्योग राज्यमन्त्री जितिन प्रसादलाई दिएको विवरण सार्वजनिक भएपछि भारतको कूटनीतिक वृत्तमा चासो बढेको छ। यसअघि चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ र सिंगापुरका राष्ट्रपति थर्मन शनमुगरत्नमलाई समेत विमानस्थलमा स्वागत गरेका प्रसादलाई नेपाली प्रधानमन्त्रीको स्वागतमा खटाइनुलाई नेपाल–भारत सम्बन्धको सन्दर्भमा अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ।

प्रधानमन्त्री बालेन शाह नोभेम्बर २२ र २३ मा भारतको राजकीय भ्रमणमा जाँदैछन्। भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीको निमन्त्रणामा हुन लागेको यो भ्रमण बालेनले प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेपछि गर्न लागेको पहिलो औपचारिक द्विपक्षीय विदेश भ्रमण हो। भारतले भ्रमणलाई राजकीय सम्मान प्रदान गर्ने कार्यक्रम सार्वजनिक गरिसकेको छ।

जितिन प्रसादलाई स्वागतको जिम्मेवारी दिइएको विषयले विशेष चासो पाउनुको कारण उनको यसअघिको कूटनीतिक भूमिका हो। उनले भारत भ्रमणमा आएका विश्वका महत्वपूर्ण नेताहरूलाई विमानस्थलमै पुगेर स्वागत गरेका छन्।

सी जिनपिङलाई स्वागत गरेका थिए जितिन प्रसादले

सन् २०२६ सेप्टेम्बर १२ मा भारतको १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा सहभागी हुन नयाँ दिल्ली पुगेका चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङलाई विमानस्थलमा स्वागत गर्ने भारतीय प्रतिनिधिमध्ये जितिन प्रसाद पनि थिए।

सात वर्षपछि भारत भ्रमणमा आएका सीको स्वागतका लागि भारतले विशेष तयारी गरेको थियो। उनको आगमनलाई भारत–चीन सम्बन्धमा पछिल्लो समय देखिएका कूटनीतिक संवाद र सहकार्यका प्रयासका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण मानिएको थियो।

सीलाई विमानस्थलमा स्वागत गर्न प्रसादको उपस्थिति भारतीय सरकारले उच्चस्तरीय विदेशी पाहुनाको स्वागतमा उनलाई परिचालन गर्ने गरेको एउटा उदाहरण हो।

त्यसैगरी, सन् २०२५ जनवरी १४ मा भारतको पाँचदिने राजकीय भ्रमणमा नयाँ दिल्ली पुगेका सिंगापुरका राष्ट्रपति थर्मन शनमुगरत्नमलाई पनि जितिन प्रसादले नै विमानस्थलमा स्वागत गरेका थिए।

भारत र सिंगापुरबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको ६०औँ वर्षगाँठका अवसरमा भएको उक्त भ्रमणलाई दुवै देशले विशेष महत्त्व दिएका थिए। राष्ट्रपति थर्मनको भ्रमणका क्रममा भारतकी राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुसँग भेटवार्ता, राजकीय भोज तथा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग द्विपक्षीय छलफलका कार्यक्रम राखिएका थिए।

यी दुई उदाहरणले प्रसादलाई भारतले महत्वपूर्ण विदेशी पाहुनाको स्वागतमा परिचालन गर्ने गरेको देखाउँछन्। यद्यपि विमानस्थलमा स्वागत गर्ने मन्त्रीको जिम्मेवारीलाई मात्र आधार मानेर भ्रमणको कूटनीतिक स्तर निर्धारण गर्न भने मिल्दैन।

बालेनको पहिलो द्विपक्षीय विदेश भ्रमण, मोदीसँग उच्चस्तरीय वार्ता

प्रधानमन्त्री बालेन शाहको भारत भ्रमणलाई अर्को दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। गत मार्च २७ मा प्रधानमन्त्री बनेका बालेनको यो पहिलो औपचारिक द्विपक्षीय विदेश भ्रमण हो।

भारतको विदेश मन्त्रालयले भ्रमणलाई राजकीय भ्रमणका रूपमा सार्वजनिक गर्दै पूर्ण राजकीय सम्मान प्रदान गरिने जनाएको छ।

भ्रमणका क्रममा प्रधानमन्त्री शाहले भारतीय राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुसँग शिष्टाचार भेट गर्नेछन्। त्यसपछि नोभेम्बर २३ मा हैदराबाद हाउसमा भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीसँग प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय वार्ता हुनेछ।

मोदीले नेपाली समकक्षीको सम्मानमा दिवाभोज आयोजना गर्ने कार्यक्रमसमेत रहेको छ। भारतीय विदेशमन्त्री एस। जयशंकरले पनि प्रधानमन्त्री शाहसँग भेटवार्ता गर्नेछन्।

दुई प्रधानमन्त्रीबीचको वार्तामा नेपाल–भारत सम्बन्धका समग्र पक्ष, व्यापार, पारवहन, ऊर्जा, लगानी, पूर्वाधार, हवाई तथा भौतिक कनेक्टिभिटी र विकास साझेदारीका विषयमा छलफल हुने अपेक्षा गरिएको छ।

भारतको विदेश मन्त्रालयले पनि यो भ्रमणलाई दुई देशबीच नियमित रूपमा हुँदै आएको उच्चस्तरीय आदानप्रदानको निरन्तरताका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

३४ सदस्यीय सरकारी टोली र ५२ जना व्यवसायी सहभागी

प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणलाई राजनीतिक भेटघाटमा मात्रै सीमित नराखी आर्थिक साझेदारी विस्तारको अवसरका रूपमा समेत अघि बढाउन खोजिएको छ।

नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा ३४ सदस्यीय सरकारी प्रतिनिधिमण्डल भारत जानेछ। त्यसबाहेक निजी क्षेत्रका ५२ जना उद्योगी तथा व्यवसायी आफ्नै खर्चमा भ्रमणमा सहभागी हुनेछन्।

निजी क्षेत्रको सहभागिताले व्यापार, लगानी र औद्योगिक सहकार्य विस्तारमा दुवै देशका व्यवसायीबीच प्रत्यक्ष संवादको अवसर सिर्जना गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

भ्रमणका क्रममा नेपाल–भारत व्यापारिक सम्मेलन आयोजना गर्ने तयारीसमेत छ। यसमा दुवै देशका उद्योगी व्यवसायीले व्यापार विस्तार, लगानीको वातावरण र व्यावसायिक साझेदारीका सम्भावनाबारे छलफल गर्नेछन्।

परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, खेलकुद, विपद् व्यवस्थापन तथा मानव संसाधन विकासलगायतका क्षेत्रमा समझदारीपत्र आदानप्रदान गर्ने तयारी छ। ऊर्जा तथा कनेक्टिभिटीसम्बन्धी परियोजनाको उद्घाटन र नयाँ परियोजनाको शिलान्यास गर्ने कार्यक्रमसमेत भ्रमणको कार्यसूचीमा समेटिएको छ।

हवाई मार्गदेखि ऊर्जा सहकार्यमाथि नेपालको चासो

प्रधानमन्त्री बालेनको भ्रमणमा नेपालले लामो समयदेखि उठाउँदै आएका केही महत्त्वपूर्ण आर्थिक तथा पूर्वाधारसम्बन्धी विषयले प्राथमिकता पाउने अपेक्षा गरिएको छ।

विशेषगरी नेपालले भैरहवा र महेन्द्रनगरलगायतका क्षेत्रबाट थप हवाई प्रवेश मार्ग उपलब्ध गराउन भारतसँग आग्रह गर्दै आएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय उडानलाई सहज बनाउन थप हवाई मार्ग उपलब्ध गराउनु नेपालको महत्त्वपूर्ण चासो हो।

त्यस्तै, ऊर्जा व्यापार, जलविद्युत्मा भारतीय लगानी, सीमापार प्रसारण लाइन, सडक तथा रेल सञ्जाल विस्तार, व्यापार सन्धिको पुनरावलोकन र पारवहन सुविधाका विषय पनि छलफलका प्रमुख एजेन्डा बन्ने देखिन्छन्।

नेपालले बाढीपहिरोबाट क्षतिग्रस्त पूर्वाधार पुनर्निर्माणका लागि भारतसँग आर्थिक सहयोगको अपेक्षा गरेको छ। अगस्टमा आएको विनाशकारी बाढीले सडक, पुल, विद्युत् आयोजना र अन्य भौतिक संरचनामा पुर्‍याएको क्षतिपछि पुनर्निर्माणमा बाह्य सहयोग नेपालको प्राथमिकतामा छ।

तर सीमा विवाद, व्यापार घाटा, पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय परियोजना तथा अन्य लामो समयदेखि समाधान हुन नसकेका विषयमा तत्काल ठोस प्रगति हुने सम्भावना भने अनिश्चित छ।

भारतको प्राथमिकता र नेपालका अपेक्षा

नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, आर्थिक तथा भौगोलिक आधारमा निकट छ। तर दुई देशबीचको सम्बन्ध सधैँ सहज मात्र रहँदै आएको छैन। सीमा विवाद, व्यापार तथा पारवहनका समस्या, ऊर्जा व्यापार र पूर्वाधार निर्माणका विषयमा दुवै देशका आ–आफ्ना चासो र असमझदारी छन्।

पछिल्लो समय दक्षिण एसियाको बदलिँदो भूराजनीतिक परिस्थितिमा नेपालसँगको सम्बन्धलाई भारतले आफ्नो छिमेक प्राथमिकता नीतिअन्तर्गत महत्त्व दिँदै आएको छ। चीनसँग नेपालको बढ्दो आर्थिक तथा पूर्वाधार सहकार्यले पनि नेपाल–भारत सम्बन्धलाई क्षेत्रीय रणनीतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

यस्तो अवस्थामा बालेन सरकारसँग नयाँ दिल्लीले गर्ने उच्चस्तरीय संवादलाई दुवै देशबीचको सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले अघि बढाउने अवसरका रूपमा हेरिएको छ।

सी जिनपिङ र थर्मन शनमुगरत्नमलाई विमानस्थलमा स्वागत गरेका जितिन प्रसादलाई नै नेपाली प्रधानमन्त्रीको स्वागतमा जिम्मेवारी दिइएको विवरणले यो भ्रमणको प्रोटोकल पक्षमा चर्चा जन्माएको छ। तर भारतले नेपाललाई दिएको वास्तविक कूटनीतिक महत्त्वको मूल्यांकन भने स्वागत गर्ने मन्त्रीको पदबाट मात्र नभई मोदीसँगको वार्ता, राजकीय सम्मान, सम्झौता र भ्रमणबाट प्राप्त हुने ठोस उपलब्धिबाट गर्नुपर्नेछ।

स्वागतको प्रोटोकलभन्दा महत्त्वपूर्ण भ्रमणको उपलब्धि

कूटनीतिमा विमानस्थलमा स्वागत गर्ने व्यक्तिको पद र हैसियतले औपचारिक प्रोटोकलको संकेत दिन्छ। तर दुई देशबीचको सम्बन्धको वास्तविक अवस्था उच्चस्तरीय वार्ता, आपसी समझदारी र कार्यान्वयनमा आउने सहमतिबाट मापन हुन्छ।

प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणमा नेपालले उठाउँदै आएका हवाई प्रवेश मार्ग, ऊर्जा व्यापार, पूर्वाधार विकास, व्यापार सहजीकरण र पुनर्निर्माण सहयोगका विषयमा कस्तो सहमति हुन्छ भन्ने चासो छ।

भारतले नयाँ नेपाली नेतृत्वसँगको सम्बन्धलाई कुन दिशामा अघि बढाउन चाहन्छ र नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार कस्ता उपलब्धि हासिल गर्न सक्छ भन्ने कुरा पनि यस भ्रमणका परिणामले स्पष्ट पार्नेछन्।

जितिन प्रसादको स्वागत जिम्मेवारीले कूटनीतिक चर्चाको सुरुवात गरेको छ। तर नेपालका लागि यो भ्रमणको वास्तविक सफलता स्वागतको तामझाममा होइन, नेपाली जनताको आर्थिक हित र राष्ट्रिय प्राथमिकतासँग जोडिएका विषयमा प्राप्त हुने ठोस उपलब्धिमा निर्भर रहनेछ।