पर्यटन प्रवर्द्धनको नाममा विवाद, बहिष्कार र दिगो विकासमाथि उठेका गम्भीर प्रश्नहरू
इटहरीः पर्यटन विकासको नाममा आयोजना हुने कार्यक्रमहरू वास्तवमै पर्यटन प्रवर्द्धनका प्रभावकारी माध्यम हुन्, वा सीमित समूहको स्वार्थ पूर्तिको साधन ? पछिल्लो समय धरान–इटहरी केन्द्रित “इस्ट टुरिजम (इष्टन ट्राभल )मार्ट कार्यक्रमलाई लिएर उठेका प्रश्नहरूले यही जिज्ञासालाई केन्द्रमा ल्याइदिएको छ। इस्ट टुरिजम मार्ट” कार्यक्रमलाई लिएर उठेका प्रश्नहरूले यही जिज्ञासालाई केन्द्रमा ल्याइदिएको छ।
नेपालमा पर्यटन क्षेत्रलाई आर्थिक विकास, रोजगारी सिर्जना र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। तर, यही संवेदनशील क्षेत्रमा पछिल्ला घटनाक्रमहरूले पारदर्शिता र विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्।
एक कार्यक्रम, अनेक प्रश्न
नेपाल पर्यटन बोर्डको वार्षिक क्यालेन्डरमै समावेश हुँदै आएको “इस्ट टुरिजम (इष्टन ट्राभल )मार्ट” कार्यक्रम यस वर्ष पनि होटल तथा पर्यटन व्यवसायी संघ सुनसरीको समन्वय र इटहरी उपमहानगरपालिकाको सहयोगमा सम्पन्न भयो। कागजमा हेर्दा उद्देश्य स्पष्ट थियो—पूर्वी नेपालका पर्यटकीय गन्तव्यहरूको प्रवर्द्धन, नेटवर्किङ र लगानी आकर्षण।
तर कार्यक्रम सकिएपछि उठेका आवाजहरूले फरक कथा सुनाउन थाले।
स्थानीय पर्यटन अभियन्ता र व्यवसायीहरूका अनुसार कार्यक्रममा सहभागिता समावेशी थिएन। निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता अभाव देखियो, र कार्यक्रमको प्रत्यक्ष लाभ सीमित व्यक्तिहरूमा केन्द्रित भएको आरोप लाग्यो।
बहिष्कारको संकेत: असन्तुष्टिको पहिलो स्वर
कोशी प्रदेशमा ग्रामिण पर्यटन प्रवर्द्धनमा सक्रिय मेचीनगर नगरपालिका–४ का अध्यक्ष तथा पर्यटन अभियन्ता अर्जुन कार्कीले कार्यक्रममा सहभागी नहुने घोषणा गर्नु केवल व्यक्तिगत निर्णय थिएन, त्यो एउटा संकेत थियो—असन्तुष्टि गहिरो हुँदै गएको।
मार्ट सम्पन्न भएपछि उनले सामाजिक सञ्जालमार्फत लेखे, “यो कार्यक्रम केही सीमित व्यक्तिहरूको नियन्त्रणमा गएको छ, यसको निष्पक्ष छानबिन आवश्यक छ।”उनको यो अभिव्यक्ति अन्य धेरै सरोकारवालाहरूको मनोभावसँग मेल खाएको देखिन्छ।
‘हामीलाई किन छुटाइयो?’—स्थानीयको गुनासो
इटहरीमा लामो समयदेखि पर्यटन क्षेत्रमा सक्रिय कृष्ण खड्का (श्रीकृष्ण मनकामना तिर्थयात्री सेवा)ले आफू लगायत धेरै व्यवसायीलाई कार्यक्रममा सहभागी नगराइएको गुनासो गरे।
यदि यो दाबी सत्य हो भने, यो केवल व्यवस्थापन कमजोरी होइन, सम्भावित आर्थिक अनियमितताको संकेत हो।
सामाजिक सञ्जालदेखि संस्थागत असहमति
धरानका होटल तथा पर्यटन व्यवसायी बासु बरालले पनि कार्यक्रममा समावेशिता नभएको भन्दै सामाजिक सञ्जालमार्फत असन्तुष्टि जनाए। उनले आयोजकलाई सबै सरोकारवालाहरूलाई समेट्न आग्रह गरेका थिए।
यी अभिव्यक्तिहरूले देखाउँछन् कि असन्तुष्टि केवल व्यक्तिगत तहमा सीमित छैन, संस्थागत तहसम्म फैलिएको छ।
पर्दापछाडिको संरचना: प्रणालीमै समस्या?
“इस्ट टुरिजम (इष्टन ट्राभल )मार्ट” जस्ता कार्यक्रमहरू नेपाल पर्यटन बोर्डको वार्षिक योजनाअन्तर्गत सञ्चालन हुन्छन्। यसमा सरकारी निकाय, स्थानीय तह र निजी क्षेत्रको सहकार्य रहने गर्दछ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार समस्या केवल व्यक्तिमा होइन, प्रणालीमै हुन सक्छ—जहाँ अनुगमन कमजोर छ, उत्तरदायित्व स्पष्ट छैन, र सहभागिता औपचारिकतामा सीमित हुन्छ।
पर्यटन: कार्यक्रम कि दीर्घकालीन दृष्टि?
नेपालमा पर्यटन प्रवर्द्धन प्रायः कार्यक्रममुखी हुँदै गएको देखिन्छ। वर्षेनी विभिन्न मेला, महोत्सव र मार्ट आयोजना गरिन्छन्। तर ती कार्यक्रमहरूको प्रभावकारिता, दीर्घकालीन परिणाम र स्थानीय स्तरमा परेको प्रभावको मूल्यांकन कमै हुन्छ।
दिगो विकासको प्रश्न
सरोकारवालाहरूको चिन्ता केवल एउटा कार्यक्रमसम्म सीमित छैन। उनीहरू पर्यटन क्षेत्रको समग्र भविष्यप्रति चिन्तित छन्।
यदि:
- पारदर्शिता कमजोर रह्यो
- सीमित समूह हाबी भयो
- वास्तविक योगदानकर्ताहरू ओझेलमा परे
भने पर्यटन क्षेत्रको दिगोपनमै असर पर्ने उनीहरूको चेतावनी छ।
अबको बाटो: सुधार कि दोहोरिने गल्ती ?
सरोकारवालाहरूले माग गरेका प्रमुख बुँदाहरू:
- बजेटको सार्वजनिक विवरण र लेखापरीक्षण
- स्वतन्त्र अनुगमन संयन्त्र
- समावेशी सहभागितामूलक योजना निर्माण
- कार्यक्रमको प्रभावकारिताको मूल्यांकन
- निष्कर्ष: अवसरलाई कसरी प्रयोग गर्ने ?
-
“इस्ट टुरिजम मार्ट” विवाद केवल आलोचना मात्र होइन, एउटा अवसर पनि हुन सक्छ—प्रणाली सुधार्ने, विश्वास पुनःस्थापित गर्ने र पर्यटनलाई दिगो दिशामा लैजाने।किनकि अन्ततः—पर्यटन कुनै एक समूहको सम्पत्ति होइन,यो साझा पहिचान र साझा भविष्यको आधार हो।
